Music news from a Vietnamese traditional musician

Category » HÁT XẨM & TRỐNG QUÂN

Nỗi niềm nghệ nhân cuối cùng của nghệ thuật hát Xoan

Nỗi niềm nghệ nhân cuối cùng của nghệ thuật hát Xoan

Thứ năm, 2/7/2009, 07:44 GMT+7

Hát Xoan là loại hình nghệ thuật nổi tiếng, gắn bó với mảnh đất trung du Phú Thọ. Thời gian gần đây, hát Xoan rục rịch xin làm hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Nhân dịp này, chúng tôi đã về tìm gặp những nghệ nhân của loại hình nghệ thuật độc đáo đang dần bị mai một…

Trăn trở của những nghệ nhân hát Xoan

Hát Xoan còn được gọi là “Khúc môn đình” được mở đầu bằng màn khấn nhập tịch. Sau đó là giai đoạn 1 với các màn hát và biểu diễn mang tên Giáo trống, Giáo pháo, Thơ nhang, Đóng đám. Giai đoạn 2 là 13 (có nơi là 14) quả cách, mỗi quả cách gồm 3 phần giáo cách, đưa cách và kết cách, nội dung miêu tả sinh hoạt của nhân dân, ca ngợi thiên nhiên hoặc kể những tích chuyện cũ. Giai đoạn 3 là phần trình diễn các bài hát hội gồm nhiều tiết mục múa hát, hoạt cảnh, các trò chơi. Các phần diễn được thực hiện ở cửa đình trước thành hoàng với mong ước mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an.

Người Phú Thọ hầu như ai cũng biết rằng, hát Xoan là loại hình dân ca lễ nghi hát thờ thần ở cửa đình vào mùa xuân, nhưng ít người biết từ khi ra đời cho tới nay, cả tỉnh Phú Thọ chỉ có 4 phường hát Xoan cổ nằm trên một không gian địa lý vô cùng khiêm tốn: xã Phượng Lâu và xã Kim Đức, thuộc địa bàn thành phố Việt Trì với số lượng nghệ nhân ít ỏi.

Chúng tôi đến nhà nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch, một trong bốn "trùm Xoan" tại xã Phượng Lâu, nơi tương truyền là địa danh xuất xứ của hát Xoan từ thời Hùng Vương. Bà Lịch say sưa kể lại truyền thuyêt về nàng Quế Hoa xinh đẹp, hát hay, múa giỏi đã giúp cho vợ vua Hùng quên đau đớn sinh ba hoàng tử tuấn tú. Vùng đất đó được đặt tên là An Thai, nay đổi tên thành An Thái.

Mới gần 60 tuổi nhưng bà Lịch đã trở thành “trùm” của phường Xoan An Thái. Bà Lịch nói trong tự hào, có pha chút ngậm ngùi: “Ông nội và cha tôi là trùm Xoan có tiếng ở đây, đến đời tôi thì còn giữ được nhưng không biết khi thế hệ chúng tôi không còn thì sẽ ra sao…”


Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch - phường Xoan An Thái

Ngoài bà Lịch, phường Xoan An Thái cũng chỉ còn lại vài nghệ nhân đã cao tuổi như cụ Nguyễn Thị Liên, Bùi Thị Hội, Nguyễn Thị Mót và Nguyễn Thị Sinh (thân sinh bà Lịch), tất cả đã đều ngoại bát tuần. Các nghệ nhân vẫn có thể hát nhưng đa phần không còn nhiều sức khỏe để biểu diễn hát Xoan tại cửa đình mà “con cháu thì chúng nó đi hết, chả có đứa nào ở nhà để học tiếng hát của ông cha truyền lại" – cụ Bùi Thị Hội có mặt, cũng than thở.

Trong số các nghệ nhân ở phường Xoan An Thái, chỉ duy nhất gia đình bà Nguyễn Thị Lịch là còn có các thế hệ sau theo học hát Xoan theo truyền thống lâu năm của gia đình. Con cháu các nghệ nhân khác đều đã trưởng thành và đi làm ăn xa. Ý thức được điều đó, bà Nguyễn Thị Lịch đã lập ra một lớp đào tạo hát Xoan nhằm duy trì loại hình nghệ thuật truyền thống này.

Bà trùm Lịch cho biết: “Lớp học thì cũng đã thành lập được gần chục năm nhưng cứ đào tạo được cháu nào biết hát, biết phách để có thể biểu diễn thì cũng là lúc các cháu tốt nghiệp phổ thông và đi thoát ly, rất khó tập hợp trở lại”. Đó là điều trăn trở không chỉ của riêng mình bà Lịch mà là của các nghệ nhân hát Xoan khác.

Theo bà Lịch, điều khó khăn nhất trong đào tạo hát Xoan là làm cho các em hiểu và yêu loại hình nghệ thuật dân tộc này, bởi không dễ dàng gì khi cuộc sống hàng ngày các em tiếp xúc với các loại hình âm nhạc mới, sôi động và thời thượng hơn.

Theo thông tin từ trùm Ngũ, hiện nay phường Xoan có 30 người. Số lượng nghệ nhân còn rất ít, các cụ ông lại càng hiếm hoi, hầu hết đã gần 90 tuổi “lưng còng, người yếu, mắt mờ, chân chậm cả rồi nên chẳng ai còn hát nữa”.

Cụ Ngũ cho biết, sinh hoạt hàng tháng là điều rất khó khăn. Ngay cả người con trai mà cụ đã truyền cho toàn bộ tinh hoa hát Xoan cũng không thiết tha với Xoan cho lắm. “Khi tôi bảo nó đi hát, nó trả lời: “Con còn phải đi làm kiếm tiền, bố ạ”. Cứ tình hình này thì chuyện mai một là khó tránh khỏi khi thế hệ chúng tôi không còn nữa” – cụ Ngũ than thở.

Dù còn khó khăn nhưng cụ Ngũ vẫn gắng truyền tình yêu hát Xoan cho thế hệ trẻ. Lớp học Xoan do cụ tập hợp cho các cháu độ tuổi từ 10 – 16, nhưng cũng chỉ được buổi đực, buổi cái vì các cháu trong năm thì bận học, hè lại phải đi làm phụ giúp gia đình. Lớp cũng chỉ toàn con cháu trong nhà, trong họ vì dễ tập hợp, bảo ban chứ người ngoài ít ai còn thiết tha với loại hình nghệ thuật truyền thống này.

Cần được bảo vệ khẩn cấp


Các nghệ nhân lớn tuổi vẫn biểu diễn những động tác hát Xoan mạnh mẽ, dứt khoát như thế này.

Sở dĩ, từ khi ra đời chỉ có 4 phường Xoan gốc còn tồn tại cho đến ngày nay do hát Xoan là tục hát thờ gắn chặt với cửa đình. Nếu các loại hình nghệ thuật khác như quan họ, chèo, tuồng, ca trù… gắn với sân khấu và tương đối linh hoạt thì hát Xoan lại khó có thể đưa lên sân khấu biểu diễn chuyên nghiệp.

Mặt khác, thời gian biểu diễn hát Xoan thường chỉ vào mùa xuân, dịp sau Tết, dịp lễ hội Đền Hùng và hội làng. Hết thời gian đó, những thành viên phường Xoan lại mỗi người một ngả lo kiếm sống. Theo bà Lịch và cụ Ngũ, đào tạo được một lớp hát hay, hát giỏi thì không khó nhưng giữ lại được thì vô cùng khó khăn.

Nhà nghiên cứu dân gian Nguyễn Khắc Xương cũng đồng cảm: “Sự hấp dẫn của hát Xoan chính là đào trẻ, kép trẻ. Nếu cứ để các cụ già hát sẽ không còn sự mềm mại, hấp dẫn vốn có của Xoan, cũng khó mà thu hút khán giả trẻ khi những người biểu diễn đã quá lớn tuổi".

Sức trường tồn của loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc này đã phần nào khẳng định giá trị của nó. Tuy nhiên, để có thể bảo tồn được loại hình nghệ thuật độc đáo này khi những nghệ nhân Xoan lớn tuổi không còn nữa, thì lại là cả một nỗ lực lâu dài ở phía trước.

Theo nghiên cứu của Sở VHTT&DL Phú Thọ, vị trí trung tâm của di sản hát Xoan là các địa phương: thôn  An Thái (xã Phượng Lâu - TP Việt Trì); thôn Thét, thôn Phù Đức, thôn Kim Đái (xã Kim Đức - TP Việt Trì). Ngoài ra, địa bàn liên quan đến hát Xoan còn gồm 17 xã thuộc tỉnh Phú Thọ và tỉnh Vĩnh Phúc là các địa phương có truyền thống đón phường Xoan về hát trong lễ hội. Cụ thể là các xã: An Đạo, Tiên Du, Tử Đà, Phù Ninh, Nha Môn (huyện Phù Ninh); Dữu Lâu, Nông Trang, Thuỵ Vân, Thanh Đình (TP Việt Trì); Cao Mại (Lâm Thao); Hương Nộn (Tam Nông); Tây Cốc (Đoan Hùng); Đức Bác, Kim Xá, Tử Du (Vĩnh Phúc). Tuy nhiên thực tế, hát Xoan cũng chỉ được biểu diễn thường xuyên ở 4 phường Xoan gốc và những điệu Xoan cổ còn được lưu giữ tương đối đầy đủ ở 4 phường Xoan này.

  • Theo VNN

http://nhacvietplus.vietnamnet.vn/vn/tinnhacviet/25603/index.aspx

•• Âm nhạc cổ truyền

•• Nhạc mới

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•••• Nghệ sĩ từ trần

•• Nghiên cứu gia VN

•• Nhạc thiểu số

•• Tiểu sử ca sĩ

•• CA TRU

•• HÁT XẨM & TRỐNG QUÂN

•• Nhạc Hàn Quốc

•• Nhạc Nhựt Bổn

•• Nhạc Trung quốc

•• Nhạc Đông Nam Á

•• Nhạc Mông Cổ

•• Nhạc sắc tộc

•• Nhạc Tuva

•• song thanh tác giả khác

•• song thanh TQH

•• Giọng trị bịnh

•••• Chakra - Yoga

•• Ca sĩ Khoomei

•• Nghiên cứu gia Khoomei

•• Âm thanh học

•• Ngôn ngữ khác

•• Đàn Mội Hmông

•• Tiêm ban sach và nhac cu

•• Tiểu sử dân tộc nhạc học gia

•• Trang nhà dân tôc nhac hoc

•• Phân mêm : Phân tach bôi âm

•• Muông

•• Tran Quang Hai

•• Nhac si Viêt Nam

•• Hat dông song thanh

•• Bach Yên

•• VIDEO/CD trên WEB

•• Nhạc Việt cổ truyền

•• Đàn Môi

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•• Tiểu sử

•• Phỏng vấn báo, radio

•• Bài viết

Visitors: 23383897