Music news from a Vietnamese traditional musician

Category » HÁT XẨM & TRỐNG QUÂN

Quách Thị Sinh :Giữ gìn di sản hát xoan Phú Thọ

Giữ gìn di sản hát xoan Phú Thọ
07/08/2009

Hát xoan chỉ có hồn khi được cất lên ở các làng, đình -nơi phát tích của nó. ảnh TL

Trong kho tàng dân ca và diễn xướng dân gian truyền thống của dân tộc, hát xoan là di sản văn hoá phi vật thể quý giá của quê hương đất Tổ Vua Hùng. Để giữ gìn và phát huy di sản văn hoá hát xoan, UBND tỉnh Phú Thọ và Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đang đề nghị Thủ tướng Chính phủ xem xét xây dựng hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận hát xoan là Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp.

Tìm về nguồn gốc hát xoan

Phú Thọ là vùng đất cổ, cái nôi của nền văn hoá Lạc Việt, trung tâm sinh tụ của người Việt cổ thời các Vua Hùng dựng nước Văn Lang. Nơi đây còn tồn tại và lưu giữ rất nhiều di sản văn hoá gắn với thời đại các Vua Hùng như: Đền Hùng, Đền Mẫu Âu Cơ, Đình Lâu Thượng, Đình Hùng Lô... và các di chỉ khảo cổ nổi tiếng như: Sơn Vi, Gò Mun, Phùng Nguyên, Thanh Đình, Làng Cả... Gắn với các di sản văn hoá vật thể là văn hoá phi vật thể chứa đựng nhiều dấu ấn của nền văn minh Việt cổ mang đậm bản sắc dân tộc như: Lễ hội Đền Hùng, Lễ hội Đền Mẫu Âu Cơ, Lễ hội Trò Trám, Hội Phết Hiền Quan, Hội Rước Chúa gái, Hội Bơi trải, Hội Hát Xoan, hát ghẹo, hát Trống quân...

Hát xoan là một loại hình dân ca lễ nghi phong tục. Hát xoan còn gọi là hát cửa đình, là hình thức nghệ thuật đa yếu tố: Có nhạc, hát, múa nằm trong thành phần các trò diễn hội làng. Hát xoan thường được tổ chức vào mùa xuân. Các làn điệu xoan cổ đều được bắt nguồn từ những làng cổ nằm ở địa bàn trung tâm thủ đô Văn Lang, thời các vua Hùng dựng nước.

Theo nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Nguyễn Khắc Xương, hát xoan là sản phẩm thời Lê và từ nhạc cung đình thời Lê Thánh Tông mà đi vào dân gian, tiếp tục phát triển vào thời Lê Trịnh. Xoan mang trong nó cả ca hát cung đình và ca hát dân gian với hai loại hình văn học: Văn học dân gian và văn học bác học của nho sĩ. Nguồn gốc của hát xoan cũng được giải thích bằng nhiều câu chuyện truyền thuyết huyền thoại được đặt vào thời đại các vua Hùng dựng nước như có câu chuyện kể rằng: Vua Hùng đi tìm đất đóng đô, một hôm nghỉ chân ở Phù Đức - An Thái, thấy các em bé chăn trâu hát múa, Vua rất thích và lại dạy cho các em thêm nhiều điệu khúc nữa. Những làn điệu hát múa ấy của Vua Hùng và các em chăn trâu cũng là những điệu xoan đầu tiên.

Hát xoan “ngày ấy - bây giờ”

Xoan là dân ca trên đất Thủ đô Văn Lang xưa, các làng xoan nối nhau thành một dải, vắt từ sông Lô sang sông Thao, vòng mé trước núi Hùng-nơi có Đền Hùng (mộ Tổ) như một chuỗi hạt châu. Quê hương xoan là trung du bán sơn địa, thiên nhiên mang một vẻ đẹp tươi tắn, duyên dáng và đa dạng.

Xoan chủ yếu được hát vào tháng giêng, tháng hai âm lịch theo tục giữ cửa đình, hát vào các ngày nhất định không thay đổi.

Trước đây, phú Thọ có 18 làng hát xoan, trong đó 4 phường xoan được gọi theo tên làng là Phường Xoan: An Thái, Phù Đức, Kim Đơi và Thét. phường xoan là một tổ chức văn nghệ nghiệp dư của những người cùng làng, phần lớn là có quan hệ họ hàng bà con với nhau.

Hát xoan là tiếng hát làng chạ khấn nguyện thần linh ban phúc cho làng chạ với ý nghĩa cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hoà, mùa màng tươi tốt...

Xưa kia, hát xoan được người dân yêu chuộng là thế. Nhưng hiện nay, hát xoan đang đứng trước nỗi lo thất truyền. Xã Kim Đức (huyện Phù Ninh - Phú Thọ) được coi là một làng xoan gốc và người có công gìn giữ vốn văn hoá quý báu này là cụ Trùm Ngũ. Người dân nơi đây quan niệm, hát xoan còn hay mất là phụ thuộc vào cụ, vì dường như cả 18 làng xoan xưa hiện chẳng còn ai am hiểu rõ về xoan như cụ.

Bên làng xoan An Thái - xã Phượng Lâu - Thành phố Việt Trì, nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch cũng ngậm ngùi tâm sự: “Ngày xưa hát xoan rất được ưa chuộng. Trong các đêm hội của làng người ta thường biểu diễn hát xoan. Làng An Thái nhà nhà, người người biết hát xoan. Nhưng trải qua thời gian, cùng với sự đổi thay của lịch sử, nghệ thuật hát xoan cũng trải qua nhiều biến cố thăng trầm, các nghệ nhân hát xoan ngày càng vắng bóng”.

Kết quả thăm dò của những nhà nghiên cứu văn hoá tại vùng xoan khiến không ít người giật mình lo ngại. Nhiều người ở độ tuổi trên 60 vẫn hiểu và thích xoan nhưng lại không hát được hoặc không thuộc một trong 14 quả cách. Độ tuổi càng thấp thì sự xa cách với xoan càng lớn. Điều đó có nghĩa là các nghệ nhân già tuổi còn rất ít và việc truyền dạy hát xoan cho thế hệ trẻ đang gặp rất nhiều khó khăn.

Xoan gắn liền với lễ hội, với nhu cầu tâm linh. Không được cắm vào mảnh đất lễ hội, hát xoan sẽ đứng trước nguy cơ lụi tàn. Bên cạnh đó, việc thích ứng với thị trường âm nhạc hiện đại đã đẩy hát xoan vào tình trạng bị “sân khấu hoá” và dần mất đi những giá trị nguyên gốc. Chính vì vậy việc duy trì, bảo vệ và phát triển hát xoan là một việc làm rất cần thiết và cấp bách.

Làm gì để giữ gìn di sản hát xoan?

Cũng như nhiều di sản văn hoá phi vật thể khác, hát xoan đang chịu những tác động tiêu cực của xã hội hiện đại. Trước nguy cơ bị mai một, di sản văn hoá hát xoan cần được bảo tồn và giữ gìn một cách nghiêm túc. Vấn đề đặt ra hiện nay là việc bảo tồn và lưu giữ nó như thế nào để vừa phát huy được giá trị, vừa làm phong phú thêm đời sống tinh thần cho nhân dân?

Theo Giáo sư - Tiến sĩ khoa học Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, hát xoan là một loại hình nghệ thuật dân gian nhưng việc “Sân khấu hoá, hiện đại hoá”, sự cải biên lời mới trên cơ sở những làn điệu cũ là một xu hướng khai thác di sản nhằm thích ứng với cuộc sống hiện đại đã làm cho hát xoan mất đi tính nguyên gốc. Vì vậy, sau khi đi khảo sát thực tế tại vùng xoan Phú Thọ, các nhà khoa học đều đồng tình, nhất trí với kế hoạch xây dựng hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận “Hát xoan Phú Thọ” là di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Trong số 12 nội dung cụ thể đã nêu trong kế hoạch, các nhà khoa học đặc biệt chú trọng tới việc sưu tầm, nghiên cứu, hệ thống hoá, phân tích đánh giá giá trị các tư liệu liên quan đến hát xoan và việc phục dựng hát xoan theo đúng nghi thức cổ truyền của dân tộc.

Theo nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan, việc phục hồi nghệ thuật hát xoan còn nhiều nan giải vì cái quan trọng nhất của hát xoan là nó chỉ có hồn khi được cất lên ở cái làng, cái đình gốc nơi nó phát tích. Các nhà nghiên cứu trước đây mới chỉ chú trọng tới nơi phát tích của xoan, mà chưa chú ý nơi xoan đến và cái mà nó tạo ra ở đó. Vì vậy, muốn để xoan duy trì và phát triển, thì phải khôi phục được cả 18 làng xoan trước kia. Ngoài không gian đình làng, một trong những cái thiếu dẫn đến khó khăn trong quá trình phục hồi di sản, nhất là di sản văn hóa phi vật thể, là chúng ta thiếu không gian văn hóa làng quê.

Giáo sư Tô Ngọc Thanh khẳng định: Chúng ta cần đầu tư kinh phí mua trang phục, đạo cụ liên quan đến hát xoan; đồng thời phục dựng lại những di tích gốc để tạo không gian biểu diễn cho xoan như Miếu Lãi Lèn. Bên cạnh đó, việc đưa hát xoan vào trường học và phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian cho các nghệ nhân hát xoan để khuyến khích họ duy trì và phát triển nghệ thuật hát xoan cũng là một biện pháp cần thực hiện.

QUÁCH THỊ SINH

http://cema.gov.vn/modules.php?name=Content&op=details&mid=117449359

[ Quay lại ]

•• Âm nhạc cổ truyền

•• Nhạc mới

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•••• Nghệ sĩ từ trần

•• Nghiên cứu gia VN

•• Nhạc thiểu số

•• Tiểu sử ca sĩ

•• CA TRU

•• HÁT XẨM & TRỐNG QUÂN

•• Nhạc Hàn Quốc

•• Nhạc Nhựt Bổn

•• Nhạc Trung quốc

•• Nhạc Đông Nam Á

•• Nhạc Mông Cổ

•• Nhạc sắc tộc

•• Nhạc Tuva

•• song thanh tác giả khác

•• song thanh TQH

•• Giọng trị bịnh

•••• Chakra - Yoga

•• Ca sĩ Khoomei

•• Nghiên cứu gia Khoomei

•• Âm thanh học

•• Ngôn ngữ khác

•• Đàn Mội Hmông

•• Tiêm ban sach và nhac cu

•• Tiểu sử dân tộc nhạc học gia

•• Trang nhà dân tôc nhac hoc

•• Phân mêm : Phân tach bôi âm

•• Muông

•• Tran Quang Hai

•• Nhac si Viêt Nam

•• Hat dông song thanh

•• Bach Yên

•• VIDEO/CD trên WEB

•• Nhạc Việt cổ truyền

•• Đàn Môi

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•• Tiểu sử

•• Phỏng vấn báo, radio

•• Bài viết

Visitors: 23383963