Music news from a Vietnamese traditional musician

Category » Bài người khác

Dân ca và không gian văn hoá

 
 

Gần đây, khi Tổ chức Giáo dục – Khoa học - Văn hoá Liên Hợp Quốc (UNESCO) công nhận “Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên” là Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại, nhiều người nghĩ rằng thế là nhạc Việt có thêm một gia tài âm nhạc phong phú ở tầm nhân loại, góp vào kho tàng “bản sắc”.

Soạn: AM 728291 gửi đến 996 để nhận ảnh này

Cồng chiêng Tây Nguyên

Có người còn gắn âm thanh cồng chiêng Tây Nguyên với cái gọi là “tính thiêng”, như thể vì có “tính thiêng” nên âm thanh cồng chiêng Tây Nguyên trở thành một di sản âm nhạc lớn. Không biết khái niệm “tính thiêng” được định nghĩa ra sao, nhưng chuyện nào ra chuyện nấy, không phải hễ âm thanh nào “thiêng” cũng là âm nhạc. Vấn đề ở chỗ, đôi khi một không gian văn hoá được trân trọng chỉ vì những đặc trưng dân tộc học hay nhân loại học của nó, và vì nó đứng trước nguy cơ biến mất khiến UNESCO phải đưa vào “sách đỏ” chứ không phải vì những giá trị mỹ học. Không gian văn hoá nào gắn liền với những nghi lễ thờ phụng, với tín ngưỡng, với tôn giáo, nhất là các tín ngưỡng bản địa có từ thuở sơ khai của loài người mà chẳng có “tính thiêng”? Chầu văn chẳng hạn, cũng đầy “tính thiêng”. Nhưng mục đích chính của việc trân trọng gìn giữ di sản là để cứu vãn một tài sản tinh thần thoát khỏi nguy cơ huỷ diệt, để cứu vãn tính đa dạng văn hoá của nhân loại đang bị quá trình toàn cầu hoá đe doạ xoá sổ. Chứ không phải vì giá trị nghệ thuật của bản thân di sản.

Các gia tài âm nhạc khác của dân tộc cũng vậy. Chúng cần được bảo tồn, nghiên cứu và phát huy với tư cách những di sản quá khứ, với những mục đích rõ ràng và những thang giá trị xác định. Không phải bất cứ di sản âm nhạc nào cũng có giá trị nhạc học, và không phải giá trị nhạc học của di sản nào cũng như di sản nào. Dân ca kết tinh truyền thống văn hoá âm nhạc của một dân tộc, một cộng đồng dân cư. Gắn liền với ký ức cộng đồng, với cái gọi là vô thức tập thể (collective unconscious), dân ca có những âm hưởng sâu xa trong đời sống tình cảm của dân tộc ấy, cộng đồng dân cư ấy qua dòng chảy thời gian. Nhưng dân ca chỉ là một thành phần của không gian văn hoá. Toàn bộ một không gian văn hoánhững không gian văn hoá kế tiếp nhau trong lịch sử mới là những gì tạo nên tâm hồn dân tộc và tâm hồn các cá nhân trong cộng đồng.

Vì thế, khi khai thác các đặc trưng âm nhạc của dân ca, “mượn” từ dân ca dù chỉ là một nét giai điệu, một thủ thuật nhấn nhá, một cách gieo quãng hay cả hệ thống thang âm … cũng chỉ là sử dụng các thành tố của một không gian văn hoá như những chất liệu âm nhạc. Những chất liệu ấy không hề mang ý nghĩa “bản sắc” hay quyết định “tính dân tộc” của một tác phẩm. Chúng không phải là tài sản riêng có “đóng dấu bản quyền” của dân tộc đã khai sinh ra chúng, nên bất kỳ nhạc sĩ nào của bất kỳ dân tộc nào cũng có quyền sử dụng chúng như những chất liệu cho công việc sáng tác của mình. Những ví dụ minh hoạ cho hiện tượng này đầy rẫy trong lịch sử âm nhạc thế giới và không hề có một vụ kiện cáo nào xảy ra đối với những vay mượn như thế. Không phải là việc sử dụng chất liệu nào mà là việc sử dụng chúng như thế nào, nói cách khác là nghệ thuật sử dụng chất liệu mới tạo nên các giá trị âm nhạc.

Như vậy, cái gì tạo nên “bản sắc”? Như trên đã nói, cái tạo nên “bản sắc” là toàn bộ một không gian văn hoánhững không gian văn hoá kế tiếp nhau trong lịch sử được khúc xạ qua lăng kính tinh thần một cộng đồng dân cư hay một dân tộc. “Bản sắc” là lớp trầm tích của các không gian văn hoá trong tâm hồn con người. Một cộng đồng dân cư có không gian văn hoá lúa nước kéo dài hàng ngàn năm sẽ mang đậm những nét “bản sắc” của lề thói canh tác lúa nước, được thể hiện bằng cơ cấu làng xã, tập quán, tín ngưỡng, phép ứng xử, sáng tác nghệ thuật … “Bản sắc” tiềm ẩn, “mai phục” trong vô vàn chi tiết đời sống mà không phải lúc nào chúng ta cũng “giải mã” được. Ngay cả khi sử dụng thang âm điệu thức phương Tây, nhạc cụ phương Tây và khai thác dân ca của dân tộc khác để sáng tác, chúng ta cũng vẫn phơi bầy tâm thức tiểu nông rất … “bản sắc” của mình.

Soạn: AM 727811 gửi đến 996 để nhận ảnh này
Ca trù lên sân khấu

Vì thế, việc “mượn” dân ca để “làm màu” cho tác phẩm không hề làm cho tác phẩm có “tính Việt” hay “bản sắc dân tộc” gì hết, đó chỉ là những thủ pháp thông thường và đôi khi … tầm thường. “Mượn” dân ca Tây Nguyên để “làm màu” cũng không hề mang lại hiệu quả “tính Tây Nguyên” hay “bản sắc dân tộc” Tây Nguyên. Những trò chơi “thực dân văn hoá” như thế không có gì mới và không có gì “đậm đà”. Cũng chẳng khác việc “mượn” dân ca đồng bằng Bắc bộ, thậm chí chẳng khác việc “mượn” dân ca Lào hay dân ca Philippines!

Trở lại chuyện cồng chiêng Tây Nguyên. Việc mang cồng chiêng Tây Nguyên lên sân khấu hay phục vụ khách du lịch tại đại sảnh khách sạn quả là chuyện cười ra nước mắt. Hình ảnh những chàng trai Tây Nguyên đóng khố đi vòng quanh sân khấu gõ chiêng trong ánh đèn màu lấp lánh là một phản đề bôi bác cho khái niệm “tính thiêng”. Không gian văn hoá cồng chiêng đang tàn lụi sẽ còn tàn lụi nhanh hơn nữa khi “được” khai thác cho văn hoá du lịch hiện đại.

Dân ca các vùng miền có chung số phận ấy không khi “được” khai thác đại trà để cho văn hoá âm nhạc hiện đại được tiếng “đậm đà bản sắc”?

Thiên Lang

trích Giai Điệu Xanh, tháng 3, 2006

 

 

http://giaidieuxanh.vietnamnet.vn/bantron-amnhac/2006/03/551183/

•• Âm nhạc cổ truyền

•• Nhạc mới

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•••• Nghệ sĩ từ trần

•• Nghiên cứu gia VN

•• Nhạc thiểu số

•• Tiểu sử ca sĩ

•• CA TRU

•• HÁT XẨM & TRỐNG QUÂN

•• Nhạc Hàn Quốc

•• Nhạc Nhựt Bổn

•• Nhạc Trung quốc

•• Nhạc Đông Nam Á

•• Nhạc Mông Cổ

•• Nhạc sắc tộc

•• Nhạc Tuva

•• song thanh tác giả khác

•• song thanh TQH

•• Giọng trị bịnh

•••• Chakra - Yoga

•• Ca sĩ Khoomei

•• Nghiên cứu gia Khoomei

•• Âm thanh học

•• Ngôn ngữ khác

•• Đàn Mội Hmông

•• Tiêm ban sach và nhac cu

•• Tiểu sử dân tộc nhạc học gia

•• Trang nhà dân tôc nhac hoc

•• Phân mêm : Phân tach bôi âm

•• Muông

•• Tran Quang Hai

•• Nhac si Viêt Nam

•• Hat dông song thanh

•• Bach Yên

•• VIDEO/CD trên WEB

•• Nhạc Việt cổ truyền

•• Đàn Môi

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•• Tiểu sử

•• Phỏng vấn báo, radio

•• Bài viết

Visitors: 20889137