Music news from a Vietnamese traditional musician

Category » Bài người khác

Tản mạn về những bài bình luận nhạc mới trên báo chí thế kỷ XX


Những bài viết đǎng tải trên báo chí từ nǎm 2000 trở về trước dành cho nhạc mới (thanh nhạc và khí nhạc) đã phần nào cho ta thấy diện mạo của lý luận phê bình âm nhạc Việt Nam trong thế kỷ qua.


Về những người làm nên diện mạo đó, trước tiên phải kể đến các nhạc sĩ sáng tác, đặc biệt trong các thập niên đầu hình thành nhạc mới, công lao của họ rất lớn với ý nghĩa người tiên phong. Nửa sau thế kỷ XX, đội ngũ tác giả phê bình "bán chuyên nghiệp" đó được bổ sung thêm các nhà nghiên cứu lý luận âm nhạc chuyên nghiệp, chính họ là những người để lại nhiều bài bình luận sâu sắc nhất. Ngoài ra còn thấy sự tham gia tích cực của các tác giả không chuyên ngành âm nhạc (phóng viên, nhà báo, nhà thơ, nhà nghiên cứu các lĩnh vực nghệ thuật khác...). Mặc dù phần lớn những bài viết của họ ít chất lý luận âm nhạc, nhưng không thể phủ nhận sự có mặt cần thiết của họ trong đời sống ca nhạc, đôi khi sự có mặt tự nguyện đó đã bù đắp khoảng trống cho phê bình âm nhạc.

Nhân có điều kiện tìm hiểu chất lượng, hiệu quả những bài báo này, tôi muốn thử rút ra những yếu tố chính dẫn đến sự thành bại, bền lâu hay nhất thời, sắc nét hay mờ nhạt của bài viết. Những yếu tố đó là: tính tư tưởng, tính thời sự, tính khoa học, tính nghệ thuật.

1. Tính tư tưởng

Tính tư tưởng được biểu hiện qua quan điểm chính trị, quan điểm vǎn hóa nghệ thuật nói chung và nghệ thuật âm nhạc nói riêng.

Quan điểm chính trị luôn được coi là yếu tố hàng đầu. Không gặp phải những trường hợp đi ngược lại đường lối chính trị, chính sách vǎn hóa của Đảng (ngoại trừ một số bài viết trong vùng địch tạm chiếm phục vụ cho mục đích chính trị của ngụy quyền không nằm trong đối tượng bàn luận ở đây). Không nổ ra tranh luận gay gắt mang màu sắc chính trị. ở góc độ này thấy lý luận âm nhạc ít "phiền phức" hơn lý luận vǎn học.

Nếu như các bài báo đồng nhất trong quan điểm chính trị, thì về mặt nghệ thuật không phải lúc nào phê bình âm nhạc cũng nhạy bén thức thời, nhất là khi đối mặt trước những hiện tượng mới lạ hay những cơn sốt bất thường trong đời sống âm nhạc. Chú trọng ý nghĩa chính trị, đôi khi người viết chưa kịp khắc phục các mặt thiếu hụt khác trong tầm nhìn từ góc độ khoa học - nghệ thuật, dẫn đến những quan niệm ấu trĩ, những nhận xét chưa chính xác về học thuật.

2. Tính thời sự

Thoạt nhìn có vẻ lạc lõng khi đặt thêm tính thời sự vào tiêu chí chất lượng các bài bình luận âm nhạc. Song khi nhìn vào hiệu quả tác động của bài phê bình trong đời sống âm nhạc, không thể bỏ qua mặt này. Kịp thời phản ánh thực tế đời sống âm nhạc là yếu tố rất được chú trọng, đặc biệt thời chiến. Bám sát hiện thực, nhiều bài báo trở thành tư liệu quý giá về những giai đoạn lịch sử đã qua. Mặt khác, vì mang đậm dấu ấn giai đoạn nên cũng gặp những bài chỉ mang ý nghĩa một thời do hạn chế chung lúc bấy giờ về quan niệm nghệ thuật hoặc trình độ chuyên môn.

Tính thời sự luôn được đáp ứng bằng những bài viết của tác giả không chuyên. Vai trò của họ trong phê bình nhạc mới không thể thiếu. Nhưng cũng phải thấy rằng bình luận âm nhạc của "giới ngoại đạo" đã không ít lần dẫn đến ngộ nhận, nhất là khi sự đánh giá đó trở thành tiếng nói duy nhất trên diễn đàn âm nhạc bỏ ngỏ.

Nhìn chung, các nhà lý luận phê bình âm nhạc chuyên nghiệp chưa phản ánh đầy đủ thành tựu của sáng tác (chưa kịp thời giới thiệu tác phẩm, bút pháp, tổng kết nghệ thuật giai đoạn đương đại, bàn luận những vấn đề chuyên môn mang tính cấp thiết, xem xét một cách công bằng giá trị nghệ thuật của âm nhạc vùng địch tạm chiếm trước đây và âm nhạc chuyên nghiệp của giới nhạc sĩ gốc Việt sinh sống ở nước ngoài...). Nhưng ta không thể nóng vội, lý luận cần một khoảng lùi nhất định, đủ thời gian chiêm nghiệm để đánh giá chính xác hơn những gì đã qua. Vậy nên, dù không dửng dưng trước thời cuộc, ta vẫn phải để lại cho thế hệ sau không ít vấn đề âm nhạc phải đánh giá, đúc kết bằng cái nhìn chín chắn, bình tĩnh, bao quát và khách quan hơn.

3. Tính khoa học

Yếu tố này được củng cố dần dần qua các giai đoạn, từ thời sơ khai đầy cảm tính, chủ quan, phiến diện cho đến lúc hình thành cơ sở lý luận âm nhạc chuyên nghiệp. Tính khoa học được biểu hiện ở các khía cạnh khác nhau: tính học thuật chứa đựng trong nội dung vấn đề; nhìn nhận, đánh giá vấn đề trên cơ sở khoa học; cách thức diễn giải, trình bày vấn đề một cách khoa học.

Tính khoa học đảm bảo đủ ở mọi khía cạnh (nội dung vấn đề, quan điểm tác giả, hình thức bài viết) sẽ tạo nên giá trị lâu bền cho bài viết. Ta từng thấy tính nghiên cứu khoa học cao trong một số ít bài chân dung âm nhạc, tổng kết một giai đoạn lịch sử, đánh giá một vấn đề lý luận mang tính định hướng. Nhưng thường gặp hơn vẫn là những bài báo chỉ nêu ra vấn đề mang tính chuyên môn mà bình luận lại thiếu chuyên môn, hoặc lý luận công phu về một quan điểm nhất thời, hoặc nữa, ôm đồm lủng củng nhiều thứ làm mờ nhạt cả những ý kiến độc đáo.

Tính khoa học ngày càng chiếm vị trí thiết yếu trong lý luận âm nhạc chuyên nghiệp. Bài "nặng" tính khoa học thường khó viết khó đọc. Đấy cũng là một lý do giải thích sự nghiền ngẫm "ngâm cứu" của các nhà lý luận trước những biến động cần giải đáp kịp thời trong sinh hoạt âm nhạc, cũng như sự lạnh nhạt của các báo ǎn khách đối với giới lý luận âm nhạc chuyên nghiệp.

Báo chí thời kinh tế thị trường vì ưu tiên số đông đã nghiệp dư hóa chất lượng phê bình âm nhạc. Tính khoa học trong lý luận âm nhạc thường phải nhượng bộ tính quần chúng, tính phổ cập. Không thể cứ đành lòng bỏ qua yếu tố này cho đến lúc xây dựng được một xã hội có trình độ dân trí cao. Bất chấp thua lỗ, ngay từ bây giờ chúng ta vẫn phải dành đất sống cho tính khoa học trong lý luận âm nhạc, đó là một tờ báo chuyên ngành âm nhạc, và lý tưởng hơn, là một tờ báo chuyên ngành nghiên cứu lý luận âm nhạc. Không ít nhà chuyên môn (trong cũng như ngoài nước) đang trông đợi môi trường lý tưởng ấy sẽ được gây dựng trong Thông báo khoa học của Viện Âm nhạc, một tờ tạp chí chào đời chưa được bao lâu.

4. Tính nghệ thuật

Nếu tính khoa học không thể thiếu trong những bài nghiên cứu dành cho đối tượng hẹp (chuyên ngành), thì để thuyết phục đối tượng rộng hơn lại cần có những bài viết mang tính nghệ thuật. Đây là yếu tố ít được người viết để tâm nhất.

Thực ra, các tác giả không chuyên ngành âm nhạc (đặc biệt giới nhà báo) luôn đặt mục đích hấp dẫn bạn đọc lên trên. Để đạt hiệu quả này, họ luôn chọn cách "đời thường hóa" nội dung bài báo bằng những chi tiết gợi trí tò mò theo thị hiếu bình dân. Loại bài bình luận âm nhạc phổ cập trên thị trường báo chí thường ít tính âm nhạc, và cũng khó chờ đợi ở đây một nội dung nghệ thuật sâu sắc.

Nếu báo giới có ý thức về hiệu quả thu hút người đọc (nói nôm na là "câu khách"), thì những tác giả bài báo là nhạc sĩ sáng tác thường làm việc này một cách hồn nhiên, tình cờ. Cách bàn bạc, trao đổi những vấn đề chuyên môn trong bài viết của họ mang tính cá nhân, gần với đời sống thực tế, không lý luận nặng nề, nên dễ đọc, dễ vào. Bài viết có thể hấp dẫn nhờ những ý kiến cụ thể, nhờ cách "nói nǎng" tự nhiên, nhưng hiếm có cơ may trở thành mẫu mực cho lý luận phê bình một khi người viết bài rất ít quan tâm đến tính khoa học cũng như nghệ thuật viết bài.

Bài viết ít hấp dẫn nhất thường rơi vào các nhà lý luận âm nhạc chuyên nghiệp, những người luôn coi tính khoa học là cái đích cao nhất. Nhưng trong vài nǎm gần đây đã bắt đầu thấy họ quan tâm đến tính nghệ thuật trong bình luận âm nhạc.

Trong lý luận âm nhạc, nghệ thuật và khoa học là hai yếu tố gắn kết chặt chẽ với nhau, không phải lúc nào cũng tách bạch rõ ràng đâu là khoa học, đâu là thuần túy nghệ thuật. Nói về khía cạnh khoa học là ta xét đến những chuẩn mực tương đối cụ thể về học thuật chuyên ngành. Còn ở khía cạnh nghệ thuật, đó là sáng tạo, là sự không lặp lại, là không ai giống ai, không có một chuẩn mực nhất định trong cảm nhận cũng như bình luận âm nhạc. ở đây dù muốn hay không cũng phải có "cái tôi" bản lĩnh. Tuy chưa định hình, nhưng cũng đã thấp thoáng lướt qua bóng dáng "cái tôi" trong một số bài viết khá tự tin, dựa vào vốn hiểu biết vǎn hóa nghệ thuật nói chung và nghệ thuật âm nhạc nói riêng để đưa ra những nhận xét độc đáo trong sự tìm tòi, khám phá cái đẹp và phê phán cái dở.

Sự tìm tòi sáng tạo về mặt hình thức yếu ớt hơn so với nội dung. Phương pháp, cách thức, vǎn phong phê bình hình như vẫn là chuyện xa xôi, không quan hệ đến lý luận phê bình âm nhạc chuyên nghiệp. Xét từ khía cạnh tư tưởng, phê bình âm nhạc "thuần" hơn phê bình vǎn học. Xét về tính khoa học - nghệ thuật, nếu phê bình vǎn học đa dạng với trường phái này trường phái kia, phong phú với thể tài này thể tài nọ, thì rõ ràng phê bình âm nhạc "nghèo" hơn. Trong lý luận phê bình âm nhạc gần như vắng bóng thể tài "phê bình sự phê bình" - một điểm mạnh của phê bình vǎn học. Phải chǎng đây là một trong những nguyên do khiến phê bình âm nhạc không đủ chất xúc tác để thắng sức ỳ? Phải chǎng sự coi nhẹ tính vǎn học cũng làm cho phê bình âm nhạc chuyên nghiệp vốn đã khó "thưởng thức" lại càng khó phổ cập hơn?

Ngoài yếu tố không gì thay thế trong lý luận âm nhạc chuyên nghiệp là tính khoa học, giá như tính nghệ thuật cũng được đầu tư, thì lý luận phê bình âm nhạc sẽ bớt đơn điệu khô khan, sẽ rất muôn màu muôn vẻ. Và chỉ khi đó mới có thể coi bài phê bình âm nhạc thực sự là một tác phẩm nghệ thuật, và nhà phê bình âm nhạc thực sự là một nghệ sĩ.

Hội tụ được đủ các yếu tố trên trong một bài viết sẽ làm cho việc bình luận khó hơn gấp bội. Dù vậy, sự khát khao hướng tới cái đẹp, hướng tới cái hoàn thiện ở người nghệ sĩ chắc chắn sẽ mách bảo các nhà lý luận âm nhạc phải làm thế nào.

Chưa hết những điều cần bàn tiếp về chất lượng bài lý luận phê bình âm nhạc nói chung và trong giới hạn nhạc mới nói riêng. Đây mới là vài nhận xét từ một góc nhìn cá nhân. Cần được giãi bày chẳng có ý gì khác ngoài sự mong mỏi tới cái ngày chúng ta có thể vững tâm khẳng định: lý luận phê bình âm nhạc đúng là một ngành khoa học nghệ thuật, như nó phải thế.

Nguyễn Thị Minh Châu

Trích Viện Âm Nhạc

 http://www.vnstyle.vdc.com.vn/vim/vietnamese/thongtin/bai_Binhluan_nhacmoi_trenbaochi.htm

•• Âm nhạc cổ truyền

•• Nhạc mới

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•••• Nghệ sĩ từ trần

•• Nghiên cứu gia VN

•• Nhạc thiểu số

•• Tiểu sử ca sĩ

•• CA TRU

•• HÁT XẨM & TRỐNG QUÂN

•• Nhạc Hàn Quốc

•• Nhạc Nhựt Bổn

•• Nhạc Trung quốc

•• Nhạc Đông Nam Á

•• Nhạc Mông Cổ

•• Nhạc sắc tộc

•• Nhạc Tuva

•• song thanh tác giả khác

•• song thanh TQH

•• Giọng trị bịnh

•••• Chakra - Yoga

•• Ca sĩ Khoomei

•• Nghiên cứu gia Khoomei

•• Âm thanh học

•• Ngôn ngữ khác

•• Đàn Mội Hmông

•• Tiêm ban sach và nhac cu

•• Tiểu sử dân tộc nhạc học gia

•• Trang nhà dân tôc nhac hoc

•• Phân mêm : Phân tach bôi âm

•• Muông

•• Tran Quang Hai

•• Nhac si Viêt Nam

•• Hat dông song thanh

•• Bach Yên

•• VIDEO/CD trên WEB

•• Nhạc Việt cổ truyền

•• Đàn Môi

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•• Tiểu sử

•• Phỏng vấn báo, radio

•• Bài viết

Visitors: 19293116