Music news from a Vietnamese traditional musician

Category » Bài người khác

Để mãi còn một quốc hồn quốc túy

 Phận “ba chìm bảy nổi chín long đong” của Âm nhạc cổ truyền trong đời sống hôm nay không phải là chuyện bây giờ mới kể. Chủ đề này từng có mặt trong những công trình, bài viết lớn nhỏ, đã được nói tới nói lui, nói sâu nói xa, nói mạnh nói nhẹ..., và cả nói trúng nói trật nữa. Đây quả là “nỗi đau đáu” của nhiều nhà hoạt động âm nhạc - những người luôn nặng lòng với sự sống còn của vốn quý tổ tiên để lại. Và nỗi lòng đó lần này đã được phần nào giãi bày trong khuôn khổ một cuộc hội thảo.


Tính bức thiết của Hội thảo được dẫn dắt bằng sự khẳng định giá trị kho tàng âm nhạc Việt Nam - một di sản khổng lồ có bản sắc riêng, có lịch sử lâu đời. Đánh mất một giá trị như thế, là mất gốc trong vǎn hóa âm nhạc, khác nào đánh mất tiếng mẹ đẻ, và sự mất mát ấy cũng khủng khiếp như để mất chính bản thân mình, “mất chủ quyền quốc gia” [2]. Những tác phẩm âm nhạc được coi là di sản chung của nhân loại đều bắt nguồn từ âm nhạc truyền thống của một dân tộc nào đó. Không có cái gọi là “âm nhạc quốc tế” - một cách ngụy biện cho tư tưởng vọng ngoại, chỉ có tác phẩm mà trong đó “tính dân tộc cao bao nhiêu thì tính quốc tế cao bấy nhiêu” [3]. Và trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, chúng ta chỉ có một con đường: “Đi đến tận cùng của Dân tộc ta sẽ gặp Nhân loại” [4].

Những vấn đề cần bàn luận được đặt ra cho Hội thảo là việc bảo tồn và phát huy âm nhạc cổ truyền trong ba môi trường:
-Đào tạo giáo dục
-Truyền thông đại chúng
-Sinh thái cổ truyền

Thực ra, nội dung chính của Hội thảo nhằm vào cái “cốt lõi” của sự nghiệp bảo tồn, đó là đào tạo - giáo dục. Trong xem xét thực trạng về vai trò hôm nay của âm nhạc cổ truyền và biện pháp cụ thể để cải thiện hiện tình đó, thì vấn đề giáo dục đào tạo không tách biệt với môi trường sinh thái cổ truyền, cũng như lĩnh vực truyền thông đại chúng. Nói cách khác, truyền thông đại chúng là phương tiện đắc lực nhất trong giáo dục dân trí, còn môi trường sinh thái nguyên gốc là không gian tồn tại của âm nhạc cổ truyền thì cũng phải là điều kiện “cần và đủ” cho giáo dục đào tạo âm nhạc cổ truyền.

Hiện trạng về vị trí âm nhạc cổ truyền là hệ quả trực tiếp từ những cái hay và dở trong bảo tồn. Hay chưa được bao nhiêu, mà dở thì đâu đâu cũng thấy. Mừng vì thành tích có đấy, nhưng quá nhỏ nhoi so với nỗi lo khôn cùng trước sự mất mát. Phần lớn vốn cổ đã theo nghệ nhân trở về với tổ tiên. Phần còn lại luôn có nguy cơ biến thành mặt hàng mua bán, dịch vụ câu khách. Nếu cồng chiêng cứ dễ dàng đội nón ra đi “với giá đồng nát” [5], thì cái hồn thiêng trong vǎn hóa cồng chiêng còn trụ lại được mấy hồi. Dân ca cũng phát triển theo con đường “ca khúc hóa” cho dễ lọt tai đám đông thời đại, thì chất tinh túy lâu đời đâu còn nguyên vẹn nữa.

Nếu xưa kia, âm nhạc truyền thống từng là “bạn đồng hành” theo suốt cuộc đời từ lúc con người sinh ra đến ngày về trời, thì nay, con người hiện đại thật là thiệt thòi khi bị tước đi gần như tất cả môi trường sinh hoạt âm nhạc tự nhiên, thuần khiết và phong phú. Thiệt mà chẳng hay mình thiệt, vì không được hưởng thụ, không được dạy dỗ ngay “từ thuở còn thơ”, chỉ được biết lơ mơ về âm nhạc cổ truyền theo lối thưởng thức thụ động qua sân khấu, phát thanh, truyền hình. Cái được biết đó lại chỉ là vài mảng miếng chắp vá - “một sự hiện diện quá nghèo nàn so với kho tàng vốn cổ” [6]. Cái được hiểu là âm nhạc cổ truyền phần nhiều đã biến dạng, như món đồ giả cổ chỉ khoác cái vỏ “ngụy cổ truyền” mà thực chất cái lõi đã cách tân, đã “đương đại hóa” mất rồi. Biết còn quá sơ sài, hiểu đôi khi méo mó, cũng gần như “mù nhạc dân tộc” [7], làm sao có nổi một tình yêu say mê, làm sao chống chọi nổi sức cám dỗ của bao thứ mới lạ, hào nhoáng và đồ sộ du nhập từ bên ngoài. Thế là mặc cảm tự ti, và thị hiếu chỉ còn biết bám theo xu thế sùng ngoại.

Bị ám ảnh bởi lòng tự ti dân tộc và nỗi lo sợ “cổ hủ lạc hậu”, mọi nếp nghĩ cách làm đều cố hướng tới mục tiêu “khoa học, tiên tiến, hiện đại”, không chỉ trong phương hướng phát triển nhạc mới, mà ngay cả trong việc bảo tồn phát huy nhạc cổ. Tư tưởng “hiện đại hóa”, “phương Tây hóa” đè nặng lên chương trình đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp - nhạc cổ hay kim cũng thế cả. Vì vậy, những kinh nghiệm tích lũy ngàn đời trong phương pháp diễn tấu, truyền nghề, phát triển thính giác và trí nhớ âm nhạc - toàn những “gien” quý “gien” trội ở ông cha bỗng lặn đâu mất tiêu, chẳng thấy di truyền lại cho đời con đời cháu hôm nay nữa.

Được đào tạo theo chuẩn mực của âm nhạc phương Tây và rất lỗ mỗ trong hiểu biết về nhạc cổ truyền dân tộc, được trang bị một “thính giác chuyên nghiệp” hoàn toàn xa lạ với “các bậc non già của tổ tiên” [8], các nhà lý luận chỉ có thể nghiên cứu âm nhạc dân tộc mình bằng con mắt đánh giá từ “bên ngoài” như một người ngoại quốc mà thôi. Không tạo phản xạ thẩm âm theo cung bậc cổ truyền, không dạy đọc bài bản cổ bằng hò - xừ - sang như các cụ, cũng chẳng bắt buộc học sử dụng một cây đàn cổ truyền nào cả..., với một chương trình đào tạo chính quy cho ngành lý luận âm nhạc như thế, bao giờ ta mới có nổi đội ngũ “hành nghề” nghiên cứu từ “bên trong”? Trong thực tế, đã có bao nhiêu ngộ nhận mà ta phải trả giá quá đắt khi chỉ biết đo mình, nhìn nhận mình, rồi nắn mình theo nhãn quan của người ngoài, theo “định lượng” của một truyền thống khác.

Còn nhiều “ấm ức” ẩn chứa trong sự bất bình trước vị thế không tương xứng với giá trị của âm nhạc cổ truyền. Song thực trạng chưa đến mức hoàn toàn vô vọng. Một vài địa phương, một vài cơ sở đào tạo đã có những thể nghiệm đưa nhạc cổ truyền, đưa những “đặc sản” âm nhạc dân gian địa phương vào chương trình giảng dạy, hoặc bước đầu áp dụng phương thức truyền nghề mang tính thực hành chứ không chỉ dựa trên lý thuyết vay mượn. Những cố gắng còn lẻ tẻ trong diện hẹp ấy cũng nhen nhóm lên được niềm hy vọng: muộn còn hơn không.

Tuy nhiên, trong một thời đại vǎn nghệ “đa dòng, đa cực đan cài vào nhau và cạnh tranh nhau quyết liệt” [9] mà chỉ thụ động trông chờ ở lối lưu truyền tự phát mang tính cục bộ, thì liệu nhạc cổ có lấy lại được sức sống của một “quốc hồn quốc túy”? Vốn cổ trường tồn hay không còn tùy thuộc vào bề sâu của đào tạo và diện rộng của giáo dục, vào quan niệm bảo tồn đúng đắn trong đào tạo và quy mô phổ cập của giáo dục. Việc đưa nhạc cổ truyền vào học đường được coi là cách chữa trị hay nhất, tích cực nhất cho “cǎn bệnh mãn tính” [10] dị ứng với nhạc cổ. Một sự khẳng định dứt khoát: “Giáo dục là cưỡng bức” [11], và: “Việc học nhiều khi phải đi từ không tự nguyện tới tự nguyện” [12]. Muốn cái bắt buộc biến thành niềm say mê, thì việc học phải luôn đi đôi với cảm nhận và thưởng thức cái đẹp, chứ không thể cứ nặng nề và khô cằn theo kiểu nhồi sọ kiến thức. Cái khó chính là ở đó.

Và đây, các nhà nghiên cứu đã rút ruột rút gan ra để hiến kế, có những kế đơn giản mà hay, hợp lý và đầy tính thuyết phục nhờ được đúc kết ngay trong thực tiễn giảng dạy. Chân lý nhiều khi lại nằm trong những chuyện tưởng là nhỏ nhoi, dân dã và cũ kỹ “như trái đất”. Không chỉ nói chung chung ở tầm vĩ mô, các nhà nghiên cứu đã phân tích chi tiết cụ thể, đi từ chương trình phù hợp cho mẫu giáo, tiểu học - lứa tuổi “học mà chơi, chơi mà học” [13], đến các mức độ khác nhau “tùy theo đặc trưng của từng khối đào tạo: khối phổ thông và khối chuyên nghiệp âm nhạc” [14]. Họ đề cao óc sáng tạo, tính chủ động tích cực của trò trong lối học “đối thoại giữa thầy và trò” [15]. Họ đưa ra những tiêu chuẩn mà người thầy với tư cách “nhà truyền bá âm nhạc cổ truyền” [16] buộc phải có, để đủ ma lực hấp dẫn trò và thoát khỏi tình trạng cố hữu lý thuyết suông. Họ phân tích lợi ích của việc đọc bài bản cổ theo lối cổ, rồi gợi ý từng bước “vận dụng chữ nhạc cổ truyền trong đào tạo âm nhạc truyền thống” [17].v.v...

Vấn đề “học đường” quả là phần rôm rả, hấp dẫn nhất và cũng sâu sắc nhất trong nội dung của Hội thảo.

Mong sao kinh phí cho việc đưa âm nhạc cổ truyền vào học đường dù tốn kém mấy vẫn được đầu tư đích đáng, bởi ý nghĩa lớn lao của nó “không tiền bạc nào có thể sánh được” [18].

Mong sao những lời cảnh báo và những đề xuất thiết thực của các nhà chuyên môn cất lên từ diễn đàn nhỏ bé của một cuộc hội thảo không phải là ngọn gió thoảng qua, và kết quả không đến nỗi “gió cứ thổi, đoàn người cứ đi” [19]. Chẳng may sự thể mà “tệ” đến vậy, chắc hẳn còn nhiều diễn đàn như thế này sẽ tiếp tục “góp gió thành bão”.

Nguyễn Thị Minh Châu

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Các đơn vị đồng tổ chức: Viện Âm nhạc, Trung tâm bảo tồn & phát huy Nhgệ thuật dân tộc, tạp chí Âm nhạc & Thời đại - Hội Nhạc sĩ Việt Nam, tạp chí Vǎn hiến Việt Nam.
[2] Hoành Loan: Đề dẫn Hội thảo.
[3] Thuận Yến: Bảo tồn và phát triển nên âm nhạc đa sắc tộc Việt Nam.
[4] Phạm Tuyên: Vài suy nghĩ về âm nhạc truyền thống trong đời sống hôm nay, trích dẫn câu nói của nhà vǎn Nguyễn Minh Châu.
[5] Lê Toàn: Nhạc truyền thống trong đời sống các dân tộc Việt Nam.
[6] Bùi Trọng Hiền: Giáo dục cổ nhạc Việt Nam những bài học thực tiễn từ giảng đường.
[7] Hoàng Chương: Suy nghĩ từ cái kèn lá và chiếc sáo Mèo.
[8] Nguyễn Thị Minh Châu: Thấy gì trong vai trò âm nhạc cổ truyền nơi học đường?
[9] Hà Vǎn Tǎng: Âm nhạc truyền thống ở cơ sở, mừng và lo.
[10] Trần Vǎn Khê: Thử bàn về việc đưa âm nhạc truyền thống vào học đường.
[11] Bùi Trọng Hiền: đã dẫn.
[12] Nguyễn Thụy Loan: Đưa âm nhạc cổ truyền vào học đường.
[13] Trần Vǎn Khê: đã dẫn
[14] Nguyễn Thụy Loan: đã dẫn.
[15] Trần Vǎn Khê: đã dẫn
[16] Bùi Trọng Hiền: đã dẫn.
[17] Nguyễn Bình Định: Cần nghĩ tới việc vận dụng cách ký âm và cách đọc nhạc theo phương pháp cổ truyền vào đào tạo âm nhạc truyền thống trong các trường nghệ thuật chuyên nghiệp.
[18] Nguyễn Thụy Loan: đã dẫn.
[19] Cát Vận: Lời tổng kết.

 

Để mãi còn một quốc hồn quốc túy

Tổng luận Hội thảo khoa học
Âm nhạc cổ truyền trong đời sống hôm nay [1]

Trích Viện Âm nhạc Hà Nội

http://www.vnstyle.vdc.com.vn/vim/vietnamese/thongtin/bai_tongluan.htm

 

 

•• Âm nhạc cổ truyền

•• Nhạc mới

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•••• Nghệ sĩ từ trần

•• Nghiên cứu gia VN

•• Nhạc thiểu số

•• Tiểu sử ca sĩ

•• CA TRU

•• HÁT XẨM & TRỐNG QUÂN

•• Nhạc Hàn Quốc

•• Nhạc Nhựt Bổn

•• Nhạc Trung quốc

•• Nhạc Đông Nam Á

•• Nhạc Mông Cổ

•• Nhạc sắc tộc

•• Nhạc Tuva

•• song thanh tác giả khác

•• song thanh TQH

•• Giọng trị bịnh

•••• Chakra - Yoga

•• Ca sĩ Khoomei

•• Nghiên cứu gia Khoomei

•• Âm thanh học

•• Ngôn ngữ khác

•• Đàn Mội Hmông

•• Tiêm ban sach và nhac cu

•• Tiểu sử dân tộc nhạc học gia

•• Trang nhà dân tôc nhac hoc

•• Phân mêm : Phân tach bôi âm

•• Muông

•• Tran Quang Hai

•• Nhac si Viêt Nam

•• Hat dông song thanh

•• Bach Yên

•• VIDEO/CD trên WEB

•• Nhạc Việt cổ truyền

•• Đàn Môi

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•• Tiểu sử

•• Phỏng vấn báo, radio

•• Bài viết

Visitors: 21638960