Music news from a Vietnamese traditional musician

Category » Âm nhạc cổ truyền

Trần Văn Khê :Cải lương, nghệ thuật sân khấu truyền thống Nam bộ Việt Nam

 Tuy sanh sau đẻ muộn, so với Hát Chèo, Hát Bội (hát tuồng), Hát Cải lương trong một thời gian rất ngắn không hơn 80 năm đã đi một bước rất dài, đi sâu vào trong lòng người dân Nam bộ và đã trở thành một truyền thống vững chắc trong kịch nghệ Việt Nam.

Một bộ môn nghệ thuật được coi là "truyền thống" khi nào bộ môn ấy :
1.      Do người Việt sáng tạo trên đất nước Việt Nam cho người Việt Nam.
2.      Đã được cha truyền, con nối từ thế hệ này qua thế hệ khác
3.      Đã chịu thử thách của thời gian
4.      Hiện nay vẫn còn tồn tại và được người Việt Nam thưởng thức
  

Cải lương, nghệ thuật sân khấu truyền thống Nam bộ Việt Nam

Vietsciences-Trần Văn Khê      03/07/2007  
 
Những bài cùng tác giả 
Nghe 22 bài phỏng vấn của đài RFA về chương trình Cải Lương Việt Nam
Ảnh Trần Quang Minh

 

1. Do người Việt sáng tạo trên đất nước Việt Nam cho người Việt Nam.

Dựa trên ý nghĩa Hán Việt của  từ "Cải lương" chúng ta thấy cải lương là sửa đổi cho trở nên tốt hơn. Thực vậy, cải lương được thay đổi từ Hát Bội mà người ta gọi là Cải lương tuồng cổ. Người nghệ sĩ cải lương có cách múa, hát, mặc xiêm y giống như một sân khấu Hát Bội. Đây là sự thay đổi nhẹ nhàng, là khởi đầu của Cải lương.
Cải lương là đổi cho đẹp hơn.
1.      Sân khấu đổi mới. Có màn nhung phía trước sân khấu. Có décor fixe (bức phông có vẽ nhà cửa hoặc núi rừng tuỳ theo cảnh ở trong tuồng) và nhiều cánh gà vẽ những cảnh cung đình, hay rừng núi v.v…
2.      Đề tài kịch bản : không phải chỉ lấy trong lịch sử Trung quốc hay Việt Nam, mà còn lấy trong các tiểu thuyết hay những cốt chuyện do tác giả kịch bản đặt ra
3.      Nghệ thuật biểu diễn : Thật mà đẹp. Không còn ước lệ như trong hát bội. Dùng giọng thật, tự nhiên . Không có những giọng mé, giọng hầu v.v…
4.      Dàn nhạc : Đàn kìm, đờn cò, đờn xến, ống sáo, ống tiêu. Sau nầy có thêm đờn tranh và từ mấy chục năm nay đàn Ghi ta phím lõm, và gần đây có cả synthetiseur. Trước kia khi đờn màn có kèn saxophone clarinettevà trống phương Tây.
5.    Bài bản : Các bản đờn trong truyền thống tài tử : Bài Bắc nhỏ, các bài Nam, Xuân Ai Đảo, đặc biệt bài Dạ cổ hoài lang và sau nầy trở thành Vọng cổ. Và sau này có thêm những bài hơi Quảng , và những bản nhạc mới sáng tác theo phong cách cổ như loại Trăng Thu Dạ Khúc.
Theo một số nhà nghiên cứu, tiền thân của Cải Lương là nhạc tài tử biến thành "ca ra bộ" tại nhà Ông Cai tổng Tống Hữu Định (Ông Phó 12) tại Vĩnh Long năm 1917. Khi ca bài Tứ đại Oán với tích Bùi Kiệm thi rớt trở về, Cô Ba Định, vai Nguyệt Nga, ông Giáo Diệp Minh Ký đóng vai Bùi Kiệm, ông Giáo Du, vai Bùi ông, vừa ca vừa ra bộ. Và từ đó đã sanh ra loại "Ca ra bộ" và sau nầy trở thành Hát cải lương .
            Theo tài liệu của cháu Mai Mỹ Duyên, Trưởng phòng nghiên cứu của Sở Văn Hoá Thông tin Tiền Giang, "Ca ra bộ" đã do Nhạc sư Nguyễn Tống Triều ( ông Tư Triều) tại Cái Thia chế ra từ năm 1916.
      Năm 192O Gánh Tân Thinh có 2 câu đối treo trước sân khấu :
Cải cách hát ca theo tiến bộ
Lương truyền tuồng tích sánh văn minh
 

2. Đã được cha truyền, con nối từ thế hệ này qua thế hệ khác

Thật vậy, nhìn lại nghệ thuật sân khấu Cải lương, chúng ta không thể nào quên những nghệ sĩ lão thành có mặt từ đầu bộ môn nghệ thuật này, như kép Bảy Thông, đào Năm Thoàn trong gánh Cải Lương của Thày Năm Tú ở tại Mỹ Tho, như Năm Châu, Phùng Há, Năm Phỉ, Bảy Nam, Bảy Nhiêu, Ba Vân, Út Trà Ôn ... Những người nghệ sĩ này đã truyền nghề cho một thế hệ không kém nổi tiếng mà ngày này không ai là không biết đến như NSUT Kim Cương, nghệ sĩ Duy Lân, nghệ sĩ Thành Được, nghệ sĩ Út Bạch Lan, nghệ sĩ Hữu Phước, NSND Thanh Tòng, NS Việt Hùng ... Sau nữa còn có NS Hùng Cường, NSUT Bạch Tuyết, NS Thanh Sang, NSUT Ngọc Giàu, NSUT Lệ Thuỷ, NS Mộng Tuyền, NS Đỗ Quyên, NS Hoài Thanh ... Và tiếp theo sau là thế hệ mới ngày nay người ta không thể quên có một Hương Lan (con gái nghệ sĩ Hữu Phước), Vũ Linh, Tài Linh, Ngọc Huyền, Kim Tử Long ... Bây giờ đã có Quế Trân (con gái nghệ sĩ Thanh Tòng), Thi Trang, Lê Tứ ... trong số nghệ sĩ Lão thành và trẻ tuổi  mà chúng tôi không thể kể hết.
 
Như thế, "Cải lương" quả đã được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Cải lương cũng đã được thay đổi qua nhiều thế hệ, chịu thử thách với thời gian, với nhiều thử nghiệm mà  "hình thức cải lương" đứng ở vị trí nào phù hợp thì được tồn tại và phát triển, còn "hình thức cải lương" nào không phù hợp, không được quần chúng ủng hộ thì bị đào thải. Đó chúng tôi gọi là tánh chất "Động" và "Mở" của cải lương .....   Điểm sơ qua một số gánh hát Cải lương được thành lập từ những ngày đầu và những phong cách dàn dựng sân khấu, biên soạn kịch bản, chúng ta thấy rằng Cải lương đã có một bề dày lịch sử : 1920:  Ba gánh Tân Thinh, Văn Hí ban, Tập ích Ban 1925: Phước Cương 1927: Phụng Hảo (Cô 7 Phùng Há) và Gánh Đồng Nữ Ban của Bà Trần Ngọc Viện (rất đặc biệt vì gánh hát diễn viên toàn là nữ giới mà tiền lời của vé thâu, sau khi trang trải cho gánh thì được chuyển đến giúp những đoàn thể Cách Mạng) 1934: Sau loại Tuồng Cổ có thêm Tuồng Phật 1936: Tuồng Tiên, Phong Thần 1937: Tuồng La Mã 1947: Tuồng  "Cắc bùm" 1948: Việt Kịch Năm Châu : Tuồng Xã hội 1953: Gánh Năm Châu dựng tuổng “Tây Thi gái nước Việt” 1960: Cải lương Hồ Quảng Nhiều gánh nổi tiếng Thanh Minh-Thanh Nga, Kim Chung ... Sau ngày Đất nước thống nhứt : Sài gòn 1, Sài gòn 2, Trần Hữu Trang ...  

3. Đã chịu thử thách của thời gian

Trải qua nhiều thế hệ, từ đầu những năm của thế kỷ 20, Cải lương vẫn liên tục thay đổi cho ngày một hay hơn nhưng phù hợp với phong cách thưởng ngoạn nghệ thuật của quần chúng Nam bộ.
Liên tục có nhiều gánh Cải lương được thành lập, những vở tuồng được dàn dựng. Hiện tại nhà nhiếp ảnh, nhà báo, nhà văn Huỳnh Công Minh còn lưu trữ hơn 500 phim chụp lại những vở tuồng đã được biểu diễn có đủ tên tác gỉa kịch bản, nơi biểu diễn, tên rạp hát, tên gánh hát,  tên của ông/ bà bầu và tên của các diễn viên chánh. Nếu kể thêm các vở tuồng mà không được ghi lại thì chúng ta còn có thể có nhiều hơn nữa. Sau bao nhiêu lần biến chuyển và định hình, Cải lương vẫn còn giữ được bản sắc của nó mà điển hình cho đến ngày nay người ta vẫn diễn và thưởng ngoạn lại những vở tuồng kinh điển như : Đời Cô Lựu (Trần Hữu Trang), Sân khấu về khuya ( Năm Châu) ...
 

4. Hiện nay vẫn còn tồn tại và được người Việt Nam thưởng thức

Ngày nay người ta vẫn yêu mến bộ môn này bởi vì bên cạnh những sân khấu kịch nghệ, sân khấu ca nhạc trẻ, sân khấu nghệ thuật Cải lương đã luôn định hình trong lòng khán gỉa và còn tiếp tục đi tới trong việc bảo tồn, lưu giữ. Trong mấy năm sau này, những nghệ sĩ như Thanh Tòng, Út Bạch Lan, Bạch Tuyết ... có tổ chức những đêm Cải lương diễn lại trích đoạn của nhiều tuồng đã được khán gỉa yêu chuộng và đã thu hút rất nhiều khán giả hâm mộ Cải lương. Những chương trình truyền hình như Cánh chim không mỏi, Vầng trăng Cổ nhạc được đông đảo khán giả theo dõi. Hai đài truyền hình HTV7 và HTV9 thường xuyên phát sóng nhiều vở tuồng Cải lương mới, cũ.
Có dịp ra nước ngoài, người ta vẫn nghe tiếng hát của các nghệ sĩ trẻ Việt kiều hát Cải lương hoặc bà con ở hải ngoại sẵn  sàng bỏ một buổi làm việc để mua được tại phòng vé một chỗ xem trình diễn "Cải lương" mà nghệ sĩ từ Việt Nam qua biểu diễn. Đặc biệt bên Pháp và bên Mỹ, Cải lương rất thịnh hành. Nhiều nghệ sĩ Cải lương tại hai nước đó, chẳng những diễn lại những vở tuồng xưa mà gần đây đã dàn dựng những vở mới.    

Kết luận :

 
Cải lương có khả năng thực hiện những đề tài mới do tánh cách động (đôi khi không khéo áp dụng, thì “ Động” thành “Loạn”) đã là một nghệ thuật dân gian, xuất phát từ miền Nam và lần lần được dân tộc cả 3 miền ưa thích. Những đề tài mới này không những lựa đề tài trong lịch sử của Trung quốc hay của Việt Nam mà còn có cả nhiều đề tài khác như tệ đoan trong xã hội ( "tứ đổ tường"), đề tài về tình yêu, về gia đình, về chiến tranh, về tôn giáo và tín ngưỡng ...
  Cải lương dễ chấp nhận những phong cách biểu diễn mới du nhập những cách múa của hát Tiều, hát Quảng kể cả những làn điệu của phương Tây hay các nước Nhựt Bổn, Trung Quốc ... nhưng nếu không phù hợp với quan điểm thẩm mỹ của người Việt Nam Nam bộ thì các phong cách và bài bản ấy đều bị sa thải. Mặc dầu đã chuyển hướng bao nhiêu lần, Cải lương được định hình  trong những năm gần đây, tìm lại bản sắc dân tộc Việt Nam. Như Cải lương Hồ Quảng lúc đầu thường dùng nguyên những làn điệu Quảng Đông như "Phảnh phá", " Chống bản", còn Hồ Quảng ngày nay có những bài mới do người Việt sáng tác có chút hơi Quảng của nhạc tài tử. Tuy thời gian từ lúc thành lập đến nay chưa đầy một thế kỷ nhưng số kịch bản và gánh hát cho chúng ta thấy rằng sau bao nhiêu thử thách và thay đổi Cải lương ngày nay đã rút bao nhiêu kinh nghiệm và những vở tuồng của soạn gỉa Lê Duy Hạnh cho chúng ta được một chút lạc quan rằng Cải lương đang tiến đến một hình thức nghệ thuật sân khấu, đẹp trong hình thức lẫn nội dung và mang tính truyền thống đặc biệt của người dân Nam bộ.
Bình Thạnh, Mùa hè năm Quý Hợi
Ngày 14-06-2007
Trần Văn Khê

 

•• Âm nhạc cổ truyền

•• Nhạc mới

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•••• Nghệ sĩ từ trần

•• Nghiên cứu gia VN

•• Nhạc thiểu số

•• Tiểu sử ca sĩ

•• CA TRU

•• HÁT XẨM & TRỐNG QUÂN

•• Nhạc Hàn Quốc

•• Nhạc Nhựt Bổn

•• Nhạc Trung quốc

•• Nhạc Đông Nam Á

•• Nhạc Mông Cổ

•• Nhạc sắc tộc

•• Nhạc Tuva

•• song thanh tác giả khác

•• song thanh TQH

•• Giọng trị bịnh

•••• Chakra - Yoga

•• Ca sĩ Khoomei

•• Nghiên cứu gia Khoomei

•• Âm thanh học

•• Ngôn ngữ khác

•• Đàn Mội Hmông

•• Tiêm ban sach và nhac cu

•• Tiểu sử dân tộc nhạc học gia

•• Trang nhà dân tôc nhac hoc

•• Phân mêm : Phân tach bôi âm

•• Muông

•• Tran Quang Hai

•• Nhac si Viêt Nam

•• Hat dông song thanh

•• Bach Yên

•• VIDEO/CD trên WEB

•• Nhạc Việt cổ truyền

•• Đàn Môi

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•• Tiểu sử

•• Phỏng vấn báo, radio

•• Bài viết

Visitors: 22003100