Music news from a Vietnamese traditional musician

Category » Nghệ sĩ từ trần

TRẦN VĂN KHÊ : TIẾC THƯƠNG “NGƯỜI ANH EM SONG SINH” CỦA TÔI: NHÀ DÂN TỘC HỌC GEORGES CONDOMINAS


TRẦN VĂN KHÊ : TIẾC THƯƠNG “NGƯỜI ANH EM SONG SINH” CỦA TÔI: NHÀ DÂN TỘC HỌC GEORGES CONDOMINAS Aug 1, '11 8:20 AM
for everyone

TIẾC THƯƠNG “NGƯỜI ANH EM SONG SINH” CỦA TÔI:
NHÀ DÂN TỘC HỌC GEORGES CONDOMINAS


Báo chí trên thế giới vừa loan tin cách đây hai ngày một nhà dân tộc học lớn hay hay đúng hơn một nhà nhân chủng học lớn Georges Condominas đã vĩnh viễn ra đi, một ngôi sao sáng trên vòm trời nghiên cứu phương Tây vừa tắt. Nhưng đối với tôi, Condominas không chỉ là một người bạn đồng hành trong lãnh vực nghiên cứu khoa học mà còn là một người “anh em song sinh” – theo lời của Condo (tên thân mật mà tôi và nhiều người bạn thân hay gọi Condominas) đã đề nghị từ năm 1955 lúc chúng tôi gặp nhau sau khi đã biết qua công chuyện làm của nhau mà chưa bao giờ diện kiến. Trong nước Việt Nam, những nhà dân tộc học đều biết tên Condo và những ai nếu có dịp gặp đều có cảm tình sâu sắc, bởi vì anh không chỉ là người nhìn qua các sự vật rồi ghi chép tỉ mỉ về các chi tiết trong dân tộc học mà anh đã nhìn mọi vật bằng con mắt của trái tim, và khi viết lại những thiên nghiên cứu hay những ghi chép dân tộc học cũng không dùng bằng trí nhớ khô khan mà với cả một con tim thương yêu nồng cháy.

Với Condominas, ngoài những cuộc khảo cứu nói lại thật trung thực những chuyện mình đã thấy, nhà dân tộc học đặc biệt trong anh là người “cố tìm lại những dấu vết xưa”, là người “đi tìm những thời đại đã qua” thông qua bao cuộc hành trình tìm kiếm trên thực địa, thêm vào đó anh còn đem tình cảm của mình hòa chung trong công việc, lại bằng trí tưởng tượng phong phú mà hư cấu nên những hình ảnh, những cuộc gặp gỡ để từ đây viết nên nhiều áng văn nghiên cứu đầy lãng mạn, thi vị không kém chi những áng văn chương tuyệt đẹp. Khi xuất bản những công trình nghiên cứu của mình, thì, với những áng dân tộc học mà văn chương hết sức thi vị, lôi cuốn, Condominas đã gây cho giới nghiên cứu nhiều ngạc nhiên, thích thú. Những cuốn sách của anh từng là sách “gối đầu giường” cho những bạn bè, học trò trong ngành dân tộc học, đặc biệt là 2 cuốn sách nhận được nhiều quan tâm sâu sắc là "Chúng tôi ăn rừng đá thần Gôo" (Nous avons mangé la forêt de la pierre-génie Gôo - 1957) và "Kỳ lạ mỗi ngày" (l'Exotique est quotidien - 1965). Chính cái kỳ tài riêng biệt, sự dễ thương, đáng mến của Condo đã làm nên kỷ niệm đậm sâu trong mỗi người có cơ duyên gặp gỡ anh, đọc sách của anh và may mắn hơn là được dịp trò chuyện với nhà dân tộc học hết sức tài ba này.

Bìa cuốn sách "Kỳ lạ mỗi ngày" do Condominas viết


Một dĩa hát về âm nhạc của người Mnong Gar - Tây Nguyên nơi mà Condominas từng sanh sống và nghiên cứu

Cuốn sách nổi tiếng của Condo "Chúng tôi ăn rừng" được xuất bản ở Việt Nam

Condo là một người nghiên cứu nhưng lại sống hết sức tình cảm và thiên về tình cảm rất nhiều, khác với tôi là người có thể kìm chế tình cảm của bản thân và luôn không tách rời lý trí. Cho nên cuộc sống của Condo rất mực thoải mái, đôi khi còn có cả sự đào hoa và cuộc đời luôn đậm nét tươi trẻ, hồn nhiên. Condo nói chuyện có duyên, đầy sức hút, nên nếu có lúc gặp được người tri kỷ cùng ưa thích công chuyện của mình làm và có sự say mê tương đồng như Condo, anh thật sự sống với đời mình, thật sự vui sướng và hạnh phúc như bản thân mình tìm được chân hạnh phúc.

Anh Condominas trong một chuyến đi điền dã thực địa trên Tây Nguyên

Condominas và những người dân Tây Nguyên

Tôi không quên được buổi đầu khi người điều khiển bộ phận dân tộc nhạc học của Bảo tàng viện Con Người là thầy André Schaeffner cho phép tôi đến để nhìn cây đờn đá mà ông nói là đã đem từ bên nước Việt Nam về, đã nghiên cứu từ 5 – 6 năm với sự tham gia của những nhà chuyên môn danh tiếng về âm nhạc học. Sau thời gian nghiên cứu, các nhà âm nhạc học kết luận rằng cây đờn đá này tuy chưa nắm được hết niên đại nó nhưng chắc chắn cho tới ngày nay chưa có một cây đờn nào của thời đại xưa mà còn giữ lại được nhiều âm thanh như vậy, lại sắp ra được thành thang âm mà thang âm đó gần giống với thang âm Pelog của người Indonesia. Khi đó, tôi được thầy Schaeffner đưa cho 2 que gõ có bọc cao su, gõ lên trên thanh đá, tiếng đá ngân vang như tiếng chuông. Ngay chính lúc đó, trong tim của tôi bỗng cảm thấy bồi hồi bởi vì âm thanh đó ngân vang lên tựa như một sơi dây vô hình nối liền tôi – là một đứa con của đất nước Việt Nam ngày nay – với những con người từ thuở xa xưa. Người làm ra các thanh đá ngân vang những thanh âm nhiệm mầu đó không phải không phải là người sử dụng đá để tạo nên cây búa dùng trong săn bắn mà đẽo đá ra thành nhạc khí để tiếng vang ấy hòa mình với tiếng gió, hòa âm với tiếng chim kêu và hòa giọng với tiếng chảy róc rách của suối rừng. Tôi xúc động nhắm mắt lắng nghe âm thanh của đá và hỏi thầy Schaeffner rằng ai là người đã tìm ra những thanh đá hết sức quý giá này, ông nói sẽ giới thiệu trong một dịp gần đây về người đã tìm ra những thanh đá ấy cho tôi được biết.

Một ngày năm 1955, tôi được giới thiệu sẽ có cuộc hẹn gặp mặt với người đặc biệt đã tìm ra những thanh đá. Từ phía xa xa, Condominas đi tới, tay cầm tập bản thảo nói về hành trình đi tìm đá của mình. Và trên tập bản thảo có lời đề tặng tôi như sau: “Tặng Trần Văn Khê một cuộc khai quật rất sát mặt đất (A Tran Van Khe une découverte très “terre à terre”)”. Chữ “terre à terre” thường dùng cho những việc hết sức bình thường, không có chi là thanh cao, nhưng trong câu nói này Condo có vẻ hơi tự trào về công việc của mình nhưng trên thực tế thì đúng là phải đào đất ra mới có thể tìm thấy những thanh đá đó. Sau khi trò chuyện làm quen và bắt đầu có chung những điểm hợp ý, Condo đã nói hết tất cả chi tiết về cuộc tìm kiếm đầy thú vị cho tôi biết, từ cách thanh đá được chôn trong tư thế thẳng đứng, nằm ngang… như thế nào đến cách anh và các cộng sự khai quật… Đây chính là bài giảng khảo cổ học đầu tiên về Việt Nam mà tôi được nghe từ phía một người bạn chuyên về dân tộc học như anh. Tôi cũng như Condo là người rất ưa thích những câu chuyện kể, những mẩu giai thoại thú vị trong hành trình thực địa, tìm kiếm đối tượng khảo nghiệm. Nghe Condo kể, tôi say sưa khám phá câu chuyện và đã viết lại bài đó dưới tựa đề: “Tôi đã gặp đàn đá Nduliêng Krat”, có sự góp ý của bạn Ngu Í – Nguyễn Hữu Ngư mà sau đó chúng tôi cùng ký dưới một bút danh chung là Trần Nguyễn Anh Ca (Trần là họ của tôi, Nguyễn là họ của Ngư, chữ Anh là lấy từ chữ cái đầu tiên trong tên Ngư là “N”, còn chữ Ca là từ chữ cái “K” trong tên Khê của tôi mà ra). Trong thời gian đó, anh Condominas còn hỏi thăm tôi nhiều về công việc nghiên cứu dân tộc nhạc học, nhứt là nhạc truyền thống Việt Nam. Anh hỏi ông cố tôi là ai, hỏi ông nội tôi là người ra sao, truyền thống gia đình như thế nào… Có lúc tôi lấy đờn, đờn cho Condo nghe, anh ngồi chăm chú say mê cả một buổi chiều, hệt như một đứa trẻ đang khám phá những chân trời mới lạ với những hiếu kỳ, thắc mắc. Condo từng nói với tôi rằng trong việc nghiên cứu khách quan, tôi có lợi hơn Condo ở chỗ tôi là người từ bên trong truyền thống đi ra, từng sống trong truyền thống nên có thể kiểm tra, đối chiếu và hiểu rõ hơn hết đối tượng nghiên cứu của mình có đúng thật như vậy hay không. Chính vì thế, Condo nói khi anh nghiên cứu về lãnh vực dân tộc học tại Tây Nguyên, anh cũng đã phải sống một cuộc sống như con người nơi rừng núi Tây Nguyên, cùng ăn, cùng ngủ, cùng chơi, cùng làm việc chung… để có thể thẩm thấu sâu sắc, nắm được rõ hơn tinh thần của cuộc sống và con người Tây Nguyên, giống như tôi từng sống và gắn bó một quãng đời tuổi trẻ với miền Nam, với đờn ca Tài Tử và tánh cách hào sảng, phóng khoáng của vùng đất Nam Bộ thân thương. Từ kinh nghiệm đó của mình, Condo cho rằng một khi đã nắm được cái tinh túy của tinh thần Tây Nguyên rồi thì trước mắt anh những hiện vật đó không còn là những vật vô tri vô giác nữa mà nó nói lên được những gì thầm kín của một dân tộc, ngang qua đó cho anh thấy cả một nét văn hóa xa xưa của người dân Tây Nguyên. Condo kể với tôi rằng, khi xưa lúc anh chưa có được vốn liếng kiến thức như bây giờ thì mọi thứ đối với anh còn rất mới mẻ, rất nguyên sơ. Còn giờ đây, khi đã tích lũy được những vốn tri thức thông qua kinh nghiệm cùng hòa chung cuộc sống với người dân Tây Nguyên thì mỗi lần khám phá hay mỗi khi lần giở trang sách để đọc lại các ghi chép về dân tộc học của mình, anh đều tìm thấy biết bao nhiêu cái hay, càng đọc lại càng thích. Với Condo bây giờ, tất cả mọi sự liên quan đến Tây Nguyên anh không còn ghi lại bằng lý trí của một nhà nghiên cứu nữa mà anh ghi lại bằng trái tim, bằng tình yêu của một người con Tây Nguyên thứ thiệt! Một Condominas mang đầy hơi thở núi rừng, một Condominas – người con ngoại tộc mà hết sức gần gũi thân thương như đứa con ruột trong gia đình, đã từng sống và hoàn toàn sống một cách chân thành với vùng đất Tây Nguyên yêu dấu.

Một bản thảo ghi chép bằng tay của Condominas về dân tộc học

Condominas và cuộc sống với những người dân Tây Nguyên

Trong những lần gặp gỡ, Condo đã hỏi tôi sanh ra ở đâu. Tôi trả lời với bạn rằng tôi sanh tại Vĩnh Kim – Tiền Giang, ở lưu vực đồng bằng sông Cửu Long. Đáp lại tôi, Condo cũng nói về bản thân mình. Anh sanh ra ở vùng đất cảng Hải Phòng, cũng gần ngay lưu vực đồng bằng sông Hồng. Anh có cha là một sĩ quan quân đội người gốc Bồ Đào Nha lai Trung Quốc, mẹ là người Việt Nam, trong người anh đang chảy ba dòng máu và cả gia đình anh sanh sống tại Pháp từ bao nhiêu đời nay. Mặc dầu hai anh em chúng tôi sanh trưởng những nơi khác nhau, hoàn cảnh sống khác nhau nhưng Condominas nói với tôi rằng cả hai có một cái chung là đều cùng tuổi con gà. Tôi rất ngạc nhiên và thích thú khi nghe từ chính miệng một người Pháp – một người phương Tây thực thụ lại có thể nói ra cách tính tuổi theo 12 con giáp của văn hóa các nước châu Á. Condo đề nghị với tôi rằng “chúng mình sẽ là anh em song sinh”. Theo tinh thần người Việt, tôi tiếp lời ưng thuận nhưng tôi cũng đề nghị ai lớn làm anh, ai nhỏ làm em. Condo nghe vậy nói với tôi đừng phân biệt anh em lớn nhỏ làm gì, anh chỉ muốn hai chúng tôi trở thành “anh em song sinh” , cùng bắt tay nhau chia sớt những chuyện mà cả hai có kinh nghiệm về nghiên cứu và cùng thương yêu nhau như những người an hem ruột thịt. Đặc biệt, phong cách nghiên cứu của hai chúng tôi có những điểm rất hợp nhau, rất ăn ý với nhau dầu lãnh vực của hai người là hai lãnh vực khác biệt. Trong cuộc đời, sự gặp gỡ của hai chúng tôi kỳ lạ như thế đó.

Cho đến khoảng những năm từ 1955 – 1958, tôi đậu tấn sĩ và về làm việc tại Trung tâm nghiên cứu khoa học Pháp (viết tắt là CNRS), anh giảng dạy ở trường Ecole Pratique des Hautes Etudes (trường cao đẳng chuyên về xã hội học), hai anh em ít có dịp gặp nhau nhưng mỗi khi gặp thì thường cùng nhau bàn luận nhiều chuyện rất thú vị, lại cũng có khi đi chơi và ăn cơm chung. Tôi cũng có nhiều dịp được Condominas mời tới nhà riêng, gặp phu nhân và những đứa con dễ thương của anh. Những lúc đó anh thường thuật chuyện anh sống ở Tây Nguyên như thế nào, có những đêm ngồi bên bếp lửa hồng quan sát sinh hoạt của họ ra sao, nghe họ kể chuyện đời, chuyện xưa một cách say sưa. Hai chúng tôi tuy là những người nghiên cứu hiện đại nhưng vô cùng ưa thích được nghe kể chuyện, mà lại là những câu chuyện xưa, chuyện cổ, đưa chúng tôi về lại với thời gian trước, đưa chúng tôi đi tìm “những thời đại đã qua”.

Trong những năm thuộc thập niên 70, tôi có đề nghị Trung tâm nghiên cứu khoa học của Pháp (CNRS) cho phép tôi lập ra một cơ quan nghiên cứu khoa học dựa trên một chương trình nhứt định với sự cộng tác của nhiều người ở mọi nơi thuộc các lãnh vực khác nhau (“Recherche Coopérative sur Programme” – viết tắt là RCP) để có thể xin ngân quỹ mua máy móc hỗ trợ việc nghiên cứu, tìm kiếm nhân sự và nhứt là có đầy đủ phương tiện để đi ra nước ngoài nghiên cứu. Đề tài của tôi lúc bấy giờ là “RCP Việt Nam”. Theo thể chế đó, ngoài chuyện tôi đưa ra đề tài nghiên cứu thì phải có ít nhứt 3 - 4 người tên tuổi trong giới nghiên cứu bằng lòng ủng hộ làm cố vấn hay tham gia vào Ban quản trị, cho rằng đề tài đó xứng đáng được tài trợ để nghiên cứu thì mới có khả năng thực hiện được. Thứ nhứt là thầy của tôi, giáo sư Jacques Chailley; thứ nhì người ủng hộ tôi là Condominas và Condominas lại giới thiệu một người nữa chứng nhận cho đề tài nghiên cứu khoa học của tôi là giáo sư Haudricourt chuyên về ngôn ngữ Việt Nam. Đồng thời tôi còn được sự giúp đỡ của Ủy ban đỡ đầu cho công việc nghiên cứu, lại có những người như giáo sư Stern – Giám đốc Bảo tàng viện Guimet, bà Claudie-Marcel Dubois – Giám đốc Phòng Dân tộc nhạc học tại Bảo tàng viện về Nghệ Thuật và Truyền Thống Dân Gian của Pháp ủng hộ nhiệt tình. Nhờ vậy tôi mới có thể thực hiện việc nghiên cứu theo mong muốn của mình. Trong công việc ấy, có bóng dáng người bạn thân đã ủng hộ tôi hết mình là Georges Condominas.

Vĩnh biệt Condo - "Người anh em song sinh" của tôi!

Lần cuối cùng hai anh em gặp nhau là khoảng năm 2005 – 2006, lúc đó hai anh em chúng tôi chỉ kịp ôm nhau và chảy nước mắt, chẳng biết khi nào mới gặp lại nhau? Khi hay tin Condominas qua đời, tôi nghẹn ngào như mình đang mất đi một khúc ruột. Nhắc lại những kỷ niệm riêng của hai anh em hôm nay để tưởng nhớ lại một người bạn cùng chung chí hướng, chung suy nghĩ, một người đồng hành giống như mình làm tất cả mọi việc vì tình thương, tình người và đam mê gắn bó với công việc một cách toàn tâm toàn ý. Giờ đây âm dương cách trở, dẫu biết rằng tử sanh là luật vô thường nhưng không khỏi ngăn dòng lệ tiếc thương, hai người anh em song sinh nay chỉ còn một người cô quạnh trên trần gian. Anh đã về với hồn thiêng Tây Nguyên, anh đã về với núi rừng Sar Luk mà anh từng gắn bó. Nhưng Condo ơi! Làm sao tôi có thể quên lần anh em mình gặp gỡ kết nghĩa cùng nhau, bên tai tôi vẫn còn văng vẳng lời nói xưa: đừng phân biệt anh em lớn nhỏ làm gì, tôi chỉ muốn hai chúng ta trở thành anh em song sinh!”. Người anh em song sinh dễ thương đáng quý của tôi ơi, thương tiếc vĩnh biệt anh từ đây…

TRẦN VĂN KHÊ

Vô cùng thương tiếc “người anh em song sinh” Georges Condominas

Bình Thạnh cuối hè buồn, sau 2 ngày Condo mất 19.07.2011

http://trantruongca.multiply.com/journal/item/256/256

•• Âm nhạc cổ truyền

•• Nhạc mới

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•••• Nghệ sĩ từ trần

•• Nghiên cứu gia VN

•• Nhạc thiểu số

•• Tiểu sử ca sĩ

•• CA TRU

•• HÁT XẨM & TRỐNG QUÂN

•• Nhạc Hàn Quốc

•• Nhạc Nhựt Bổn

•• Nhạc Trung quốc

•• Nhạc Đông Nam Á

•• Nhạc Mông Cổ

•• Nhạc sắc tộc

•• Nhạc Tuva

•• song thanh tác giả khác

•• song thanh TQH

•• Giọng trị bịnh

•••• Chakra - Yoga

•• Ca sĩ Khoomei

•• Nghiên cứu gia Khoomei

•• Âm thanh học

•• Ngôn ngữ khác

•• Đàn Mội Hmông

•• Tiêm ban sach và nhac cu

•• Tiểu sử dân tộc nhạc học gia

•• Trang nhà dân tôc nhac hoc

•• Phân mêm : Phân tach bôi âm

•• Muông

•• Tran Quang Hai

•• Nhac si Viêt Nam

•• Hat dông song thanh

•• Bach Yên

•• VIDEO/CD trên WEB

•• Nhạc Việt cổ truyền

•• Đàn Môi

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•• Tiểu sử

•• Phỏng vấn báo, radio

•• Bài viết

Visitors: 20262204