Music news from a Vietnamese traditional musician

Category » HÁT XẨM & TRỐNG QUÂN

Trần Lãng Minh : Làn điệu quê hương: Hát Xoan Hát Ghẹo

Làn điệu quê hương: Hát Xoan Hát Ghẹo
Cập nhật lúc 1:09:38 AM - 22/11/2008

Trần Lãng Minh sưu tập và viết lại

Ảnh minh họa: Vi Lang/Viễn Đông

Hát xoan, hát ghẹo là một làn điệu dân ca độc đáo của người Việt đã tồn tại từ lâu đời (tương truyền có từ thời vua Hùng Vương thứ 4). Hiện vẫn còn những hình thức sinh hoạt ở hai xã Kim Đức và Phượng Lâu, thuộc huyện Phong Châu (Phú Thọ) và thành phố Việt Trì ngày nay.

 

Nghệ thuật hát xoan

Hát Xoan thường được trình diễn vào mùa Xuân trong những ngày hội đám ở các đình làng trong tỉnh, nên còn được gọi là Hát Cửa Đình. Chữ Xoan (tiếng địa phương xưa) là chữ Xuân đọc trại ra. Trước đây chúng ta thường hay nghe nói: “Chị ấy (bà ấy) hãy còn xoan lắm!", ý nói là vẫn còn xuân xanh, trẻ đẹp.


Trong tỉnh thường có một số phường hát Xoan. Người đứng đầu phường hát Xoan gọi là ông Trùm. Phường Xoan có khoảng từ 10 đến 15 người. Trai gọi là Kép, gái gọi là Đào. Y phục cũng giống như người hát Quan Họ Bắc Ninh: Nam mặc áo the, khăn xếp, quần trắng; nữ mặc áo năm thân, khăn mỏ quạ, áo cánh trắng, yếm điều, thắt lưng bao, giải yếm nhiều màu, quần lụa, đeo xà tích.

 

Các tiết mục hát Xoan (có cả múa) thường theo thứ tự nhất định. Mở đầu là các tiết mục có tính nghi thức, mang nội dung khấn nguyện, chúc tụng. Đây là những bài ca cổ, chủ yếu như hát nói và ngâm nga như giáo trống, giáo pháo, thơ nhang, đóng đám.

 

Tiếp theo là phần hát cách (làn điệu) còn gọi là quả cách. Trong phần này ông Trùm hay Kép chính giở sách ngâm nga 14 bài thơ nôm dài với sự phụ họa của các cô đào đứng ở phía sau. Cái đặc biệt và hay nhất là 14 quả cách trong hát Xoan là những áng thơ khuyết danh với nhiều đề tài khác nhau như diễn tả các sinh hoạt của người dân ở nông thôn, ca ngợi cảnh vật thiên nhiên tú lệ, kể các chuyện cổ tích mang ý nghĩa khuyên răn, đề cao...


Sau phần hát cách đến các tiết mục có tính chất dân gian mang nhiều nội dung trữ tình, giao duyên. Mỗi tiết mục nối tiếp nhau thường đi với những động tác và múa hoặc lối diễn theo tính cách hoạt cảnh như Hát Gái, Bỏ Bộ, Xin Huê, Đố Huê, Đố Chữ, Gái Huê, Hát Đúm, Đánh Cá, v.v..


Hát Xoan là di sản văn hóa vô giá, là niềm tự hào của người dân Phú Thọ (đất vua Hùng). Theo truyền thuyết dân gian, Hát Xoan xuất hiện rất sớm vào thời vua Hùng Vương thứ 4. Sau khi thắng trận trở về, vua Hùng cùng với thứ phi đi ngang qua làng An Thái. Thứ phi đang mang thai bỗng chuyển dạ nhưng không hiểu sao chưa thể sinh nở được. Bỗng nhiên nghe có tiếng hát từ làng vọng lại, giúp thứ phi mẹ tròn con vuông. Thấy việc xảy ra kỳ lạ, vua Hùng đặt tên cho làng là An Thai (ý là sanh nở THAI nhi bình AN). Điệu hát được nghe gọi là hát Xoan.

 

Hát Xoan có 14 làn điệu (quả cách) với ý nghĩa cầu cho quốc THÁI dân AN, mưa gió thuận hòa, mùa màng tươi tốt.


Xưa kia để hát hết 14 quả cách phải hát liên tục thâu đêm mới kết thúc phần hát Xoan này. Vào những ngày đặc biệt như mùng Một Tết Nguyên Đán và hội làng, hội Đền Hùng thường có sinh họat hát Xoan của phường Xoan An Thái. Vậy An Thái chính là mảnh đất tổ sản sinh ra nghệ thuật hát Xoan của Phú Thọ.


Nghệ thuật hát ghẹo

Hát Ghẹo hơi khác hát Xoan. Hát Ghẹo là một loại dân ca phổ biến trong dân chúng. Vì hát ghẹo là của mọi người nên không tổ chức thành phường, họ hay bọn. Ở miền Bắc, ai đã qua tuổi thanh xuân thì ít nhiều đều biết hát ghẹo, thường được hát trong những dịp hội hè, tế lễ ở địa phương. Cái hay và ý nghĩa nhất là người ta hát ghẹo không phải để mưu sinh hoặc để lấy tiền thưởng mà chính là để giải trí, mua vui cho tinh thần. Chúng ta có thể nói rằng Hát Ghẹo thực sự là một hình thức sinh hoạt văn hóa phổ thông dân gian.

Mặc dầu mang tính rộng rãi, trữ tình, phóng khoáng hơn Hát Xoan, Hát Ghẹo cũng vẫn có qui định và qui cách riêng để có một trật tự nhất định chung. Hát Ghẹo được chia ra làm 4 loại giọng như sau: Ví Đãi Trầu, Giọng Sổng, Sang Giọng, Ví Tiễn Chân.

1. Ví Đãi Trầu - Trầu thường bọc vào khăn tay hoặc bày ở trên khay, trên đĩa. Các chị đưa trầu ra mời các anh bằng những câu ví:

Miếng trầu để đĩa bưng ra,

Xin anh nhận lấy để mà thở than.

 

Lời mời thật là lễ phép, ân cần. Nhưng các anh chưa vội nhận, để cho các chị phải mời đi, mời lại nhiều lần. Đôi khi còn phải trách móc bóng gió:

Miếng trầu để đĩa mang ra,

Có cau có vỏ lòng đà có vôi.
Hay là trầu héo, cau ôi,

Mà anh nỡ để trầu mời không ăn.

 

Các anh nghe xong cũng ngại ngùng, nhưng khéo léo đáp lại:
Miếng trầu ăn nặng bằng chì,

Ăn thì ăn vậy, lấy gì trả ơn?

 

Khi nhận trầu, ăn trầu xong, các anh cùng hát sang giọng Sổng để đáp lại.

2/ Giọng Sổng - Là nét nhạc thay đổi mà người ta dùng để hát các câu ca khác nhau, nội dung lời ca thường là để bày tỏ lòng mình. Chẳng hạn như:

Bối rối là con chỉ thâm,

Những điều anh nói nhập tâm em rồi.

 

Sau đó, hai bên có thể trao đổi với nhau qua giọng khác.

3/ Sang Giọng - Theo các cụ thì ngày xưa có 36 giọng. Hát hết 36 giọng là trời rạng sáng, cũng là lúc sắp tàn một đêm sinh hoạt ca hát. Cuối cùng cũng phải chia tay. Các anh,các chị sẽ hát tiễn nhau.

4/ Ví Tiễn Chân - Các câu ví lúc này thốt lên từ đáy lòng của mỗi người trong thời gian trò chuyện, đối đáp chứa chan tình cảm. Cho nên lời ca đều thiết tha đầy cảm xúc như:

Anh về có chốn thở than,

Em về ngồi tựa phòng loan một mình.

 

Hay là:

Anh về tựa bóng sao mai,

Em về, em biết lấy ai bạn cùng?

 

Hoặc:

Trăm năm gắn bó như nêm,

Chữ tình tạc dạ, như duyên ghi lòng.

Các chị, các anh khi tiễn chân nhau lúc ra về, có khi cùng đi một đoạn đường rất xa hàng mấy dặm. Vừa đi vừa hát ví, tiếng ca như chất chứa nỗi niềm lưu luyến, không muốn đôi ngã chia xa.

Hát Xoan cũng như hát Ghẹo ngày nay tuy không phát triển, chỉ giới hạn trong các vùng địa phương gần đất Hùng Phú Thọ (Vĩnh Phúc Yên ngày nay) mà thôi nhưng những làn điệu, chất liệu đặc thù ấy đến giờ vẫn còn lưu truyền và vẫn còn làm giàu thêm, đẹp thêm kho tàng dân ca truyền thống Việt Nam. Hy vọng sẽ có thêm nhiều người lưu tâm và tha thiết về Hát Xoan, Hát Ghẹo để cùng với chúng tôi phổ biến và giới thiệu xa rộng hơn đến với mọi người hầu đề cao một nghệ thuật hát cổ truyền thống có từ ngàn năm xưa của dân tộc Việt chúng ta.


Vien Dong Daily News

http://www.viendongdaily.com/Contents.aspx?contentid=5335&item=100

•• Âm nhạc cổ truyền

•• Nhạc mới

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•••• Nghệ sĩ từ trần

•• Nghiên cứu gia VN

•• Nhạc thiểu số

•• Tiểu sử ca sĩ

•• CA TRU

•• HÁT XẨM & TRỐNG QUÂN

•• Nhạc Hàn Quốc

•• Nhạc Nhựt Bổn

•• Nhạc Trung quốc

•• Nhạc Đông Nam Á

•• Nhạc Mông Cổ

•• Nhạc sắc tộc

•• Nhạc Tuva

•• song thanh tác giả khác

•• song thanh TQH

•• Giọng trị bịnh

•••• Chakra - Yoga

•• Ca sĩ Khoomei

•• Nghiên cứu gia Khoomei

•• Âm thanh học

•• Ngôn ngữ khác

•• Đàn Mội Hmông

•• Tiêm ban sach và nhac cu

•• Tiểu sử dân tộc nhạc học gia

•• Trang nhà dân tôc nhac hoc

•• Phân mêm : Phân tach bôi âm

•• Muông

•• Tran Quang Hai

•• Nhac si Viêt Nam

•• Hat dông song thanh

•• Bach Yên

•• VIDEO/CD trên WEB

•• Nhạc Việt cổ truyền

•• Đàn Môi

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•• Tiểu sử

•• Phỏng vấn báo, radio

•• Bài viết

Visitors: 22027280