Music news from a Vietnamese traditional musician

Category » Nghiên cứu gia VN

Nguyễn Hữu Nhàn :Nguyễn Khắc Xương với hát Xoan

Thứ sáu, 06/02/2009 13:46 GMT+7

Nguyễn Khắc Xương với hát Xoan

PTO- Hát xoan là loại dân ca lễ nghi, là tục hát cửa đình vào mùa xuân ở đất Tổ Phú Thọ. Hát xuân, gọi chệch thành hát Xoan để kiêng chạm vào tên húy của nữ tướng Xuân Nương thời Hai Bà Trưng được thờ ở nhiều làng của Phú Thọ. Hát Xoan đã gắn với sự nghiệp sưu tầm nghiên cứu của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Khắc Xương từ 50 năm nay.

Hát Xoan, hát Ghẹo là những làn điệu dân ca hết sức đặc sắc, độc đáo, di sản văn hóa của thời kỳ Hùng Vương dựng nước.
Ảnh: Thúy Hằng

Là con cả của thi sỹ Tản Đà, Nguyễn Khắc Xương đi đến đâu cũng được lãnh đạo tin dùng. Rời ngành Công an từ khu III ông được điều lên công tác ở huyện Hạ Hòa - Phú Thọ từ thời đầu kháng chiến chống Pháp. Lãnh đạo tỉnh Phú Thọ lúc ấy đều là những bậc trí thức có tầm nhìn xa. Bằng chứng là khi hòa bình, cán bộ của ngành thông tin văn hóa Phú Thọ và của một số ban ngành trong tỉnh được điều về Trung ương phụ trách nhiều cơ quan khoa học và nghệ thuật như: Viện Xã hội học, Viện âm nhạc dân gian, Xưởng phim truyện Việt Nam, đoàn xiếc Trung ương, Nhà hát múa rối Trung ương cùng nhiều văn nghệ sĩ nổi tiếng và giáo sư đại học. Có tầm nhìn xa nên họ đã quan tâm gìn giữ văn hóa dân gian, văn hóa Hùng Vương từ thời đầu kháng chiến chống Pháp. Do vậy Nguyễn Khắc Xương lên Phú Thọ được ngay ông Trần Ngọc Liu và ông Đặng Văn Đăng (Bút Tre) phụ trách ngành Thông tin tuyên truyền Phú Thọ đón nhận về ngành để cử đi sưu tầm văn hóa văn nghệ dân gian, đặc biệt là hát Xoan Phú Thọ. Đi trong tầm đại bác của giặc Pháp, Nguyễn Khắc Xương đã tìm đến các làng có hát Xoan ở Phú Thọ để sưu tầm, nghiên cứu di sản quý báu này.

Các cụ Vũ Ngọc Phan, Cao Huy Đỉnh, nhạc sỹ Chu Minh, nhà thơ Anh Thơ đã đến tìm hiểu ở các làng xoan từ rất sớm. Các G.S Tô Ngọc Thanh, Trần Quốc Vượng, Nguyễn Xuân Kính với cương vị lãnh đạo hội VNDG Việt Nam đã góp nhiều công sức để bảo tồn phát huy di sản xoan quý báu này. Các nhạc sỹ Đăng Hòe, Tú Ngọc đã nghiên cứu về phần âm nhạc của hát Xoan. Nguyễn Kính cũng thông qua các làn điệu của hát Xoan để sáng tác ca kịch cho sân khấu nghiệp dư và chuyên nghiệp của tỉnh. Các nhạc sỹ ở địa phương như Cao Khắc Thùy, Phạm Khương, Hùng Khanh, Đào Đăng Hoàn, Vũ Văn Viết, Phạm Đăng Ninh... đã sử dụng giai điệu của dân ca Xoan để sáng tác ca khúc.

Nhưng người để cả đời nghiên cứu có hệ thống, đầy đủ về hát Xoan có lẽ không ai khác ngoài Nguyễn Khắc Xương. Vì ông là nhà nghiên cứu có kiến thức uyên thâm về nhiều lĩnh vực khảo cổ, lịch sử, ngôn ngữ, tín ngưỡng, dân tộc học, xã hội học... nên mới có đủ điều kiện để hiểu sâu về loại hình dân ca này. Được lãnh đạo địa phương khuyến khích ông đi nghiên cứu về văn hóa Hùng Vương với nhiều nội dung trên nên kết quả nghiên cứu các lĩnh vực khác càng giúp ông hiểu sâu hơn về hát Xoan. Không ai khác ngoài ông từ rất sớm đã sưu tầm được văn bản cổ nhất của 14 quả cách hát Xoan bằng văn bản chữ Nôm.

Hát Xoan là di sản văn hóa Hùng Vương vì nó liên quan đến các nhân vật của lịch sử cổ đại. Địa bàn hát Xoan ở xung quanh đền Hùng. Những ngôi đình có hát Xoan đều thờ Vua Hùng hoặc các nhân vật thời Hùng Vương. Bốn phường hát Xoan xưa đều ở tổng Phượng Lâu, huyện Phù Ninh. Các làng Xoan gốc này đều thuộc sơn phận núi Hùng.

Tương truyền công chúa theo Vua Hùng đi tuần du về Kim Đức, đến Lãi Lèn thì công chúa trở dạ. Vua Hùng cho mời dân làng đến ca hát làm giảm đau cho công chúa. Khi người ta rước kiệu công chúa về làng Thời Mại (nay là xã Cao Mại huyện Lâm Thao) phải vừa khiêng kiệu vừa chạy cho công chúa kịp về “khai hoa” ở quê nhà. Dân làng cũng vừa chạy theo kiệu vừa hát. Kỷ niệm sự kiện này hàng năm ngày 6, 7 tháng giêng dân làng Cao Mại lại đón phường hát Xoan ở Kim Đức vào hát ở cửa đình làng mình.

Vì là di sản văn hóa Hùng Vương nên trong hát Xoan còn trầm tích những lớp tín ngưỡng nguyên thủy, đặc biệt là tín ngưỡng phồn thực của cư dân công xã Hùng Vương làm lúa nước. Tín ngưỡng này vốn thấy đậm đặc ở vùng Đất Tổ, đặc biệt các làng quanh Đền Hùng. Phồn thực là sự sinh sôi phát triển của mùa màng, của con người và con của. Tượng trưng cho phồn thực là cua mo, cò gỗ, là vật giống nam và nữ, là âm dương tác hợp để sinh thành. Vì thế mới có nhiều làng thờ sinh thực khí. Có nhiều lễ hội thực hành các nghi thức phồn thực. Tiết mục múa hát “Cài huê - mó cá”. Tiết mục này là hình thức diễn xướng lễ nghi mang tính ma thuật của tín ngưỡng phồn thực. Trong tiết mục này cô đào của phường Xoan và trai làng địa phương đan tay nhau kết thành bông hoa. Cài huê nghĩa là hoa nở. Mó cá là thể hiện sinh hoạt chài lưới sông nước, những chàng trai người địa phương múa bắt các cô đào tượng trưng những con cá để dâng lên “vua đại vương”. Tiết mục “Lễ dâng” này còn là hình thức tượng trưng âm dương hoà hợp. Cài huê - mó cá chỉ diễn ra cuối cùng cuộc hát, vào lúc đêm sắp tàn, ngày sắp tới. Là lúc trời đất còn mơ hồ, sáng tối lẫn lộn. Đó là thời khắc sinh thành, âm dương hợp đức. Trước khi diễn xướng cài huê mó cá, lòng đình dọn sạch cỗ bàn vì đêm nghe hát Xoan đàn anh có ăn uống. Khi ấy cửa đình đóng lại để nội bất xuất ngoại bất nhập. Đèn nến trong đình tắt đi, chỉ còn một ngọn nến cháy tít trên thượng cung. Trong ánh sáng mù mờ ấy trai gái múa hát bắt nhau trong hát Xoan cũng giống như các “hội ôm” diễn ra trong nhiều hội làng quanh Đền Hùng.

Khi nghiên cứu hát Xoan, Nguyễn Khắc Xương còn đi sâu tìm hiểu các lớp tín ngưỡng nguyên thủy như các tục thờ nhiên thần, thờ mặt trời, tín ngưỡng tô tem vốn có trong thời Vua Hùng.

Hát Xoan vốn do dân gian sáng tạo dựa theo sự truyền ngôn từ lâu đời. Mặc dù sau này có sự can thiệp của triều đình cải biên nâng cao để nó trở thành thứ lễ ca nghiêm trang hơn, bớt đi chất dân giã của đời thường, tuy thế nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Khắc Xương cũng vẫn bóc tách được các lớp ngôn ngữ cổ bình dân xen trong lời thơ ca mới hơn hiện đại hơn của giới nhà nho bác học như các vị tiến sỹ Đỗ Nhuận, Thân Nhân Trung... (đời Hậu Lê) tham gia biên soạn bổ sung để lối ca hát cung đình hòa nhập với diễn xướng dân gian làm cho hát Xoan định hình thành diễn xướng hát Xoan hoàn chỉnh như ngày nay ta biết. Những ngôn ngữ cổ còn thấy trong hát Xoan như: nguộc là ngọc, vâng là phù hộ, khống là khấn hoặc nguyện, hổi là gọi, nhắp là nhắm mắt v.v...

Hát Xoan là loại hình nghệ thuật đa yếu tô, là hình thức diễn xướng dân ca tổng hợp, trong đó có cả thơ, nhạc, múa, nhưng hát là chính nên gọi là “hát Xoan” không gọi là trò Xoan như Trò Trám, Trò Xuân Phả vì lề lối hay phương thức trình diễn của nó khác với lề lối của các trò cũng như ở các dân ca quan họ, dặm Nghệ Tĩnh...

Hát Xoan chỉ hát về đêm, từ lúc lên đèn đến gà gáy tàn canh, đó là thời khắc của thần linh, hát cho các vị được thờ ở đình. Vì nó là loại lễ ca nên có quy tắc chặt chẽ không được trêu ghẹo đùa tếu trong cuộc hát. Không ai được tán tỉnh các cô đào Xoan.

Nguyễn Khắc Xương đã dầy công nghiên cứu và cho xuất bản cuốn sách “Hát Xoan Phú Thọ” qua đó tác giả đã đi sâu phân tích cho người đọc hiểu rõ mọi đặc điểm của hát Xoan, không chỉ cái cốt lõi là âm nhạc đến hình thức diễn xướng của từng quả cách mà cả về mọi tục lệ của nó như tục giữ, cửa đình, tục kết chạ, tục tế lễ tục phường họ.

Trong các làng Việt xưa có hình thức kết nước nghĩa giữa các làng. Tức là giữa làng nọ với làng kia kết nghĩa thành dân anh, dân em. Riêng hát Xoan lại có tục kết nghĩa giữa một phường Xoan với một hoặc hai ba làng khác mà mùa xuân hàng năm phường Xoan đến hát ở cửa đình làng đó.

Thông qua tập “Hát Xoan Phú Thọ” bạn đọc có thể hiểu rõ mọi tín ngưỡng, mọi phong tục tập quán đến lề lối tổ chức làng xã cổ truyền của người Việt vùng trung du Đất Tổ.

Về sự mê say đi điền dã sưu tầm nghiên cứu khoa học của Nguyễn Khắc Xương thì thật khác người. Những năm năm mươi, sáu mươi của thế kỷ trước, cán bộ các cơ quan sáng sáng phải tâp hợp chào cờ, tập trung đọc báo rồi đều đặn theo lịch họp cơ quan,  họp phòng, họp công đoàn, họp thanh niên rồi làm vệ sinh tập thể, tăng gia tập thể. Riêng Nguyễn Khắc Xương tránh được mọi sinh hoạt tập thể ấy. Mỗi tháng ông về cơ quan một lần lĩnh lương xong là “lặn” đi ngay để tránh phải tham gia những công việc trên. Không phải không có nhiều cán bộ phản đối lối sống “vô kỷ luật” của ông. Nhưng lãnh đạo Ty Văn hóa, nhất là ông Bút Tre biết rõ giá trị việc sưu tầm nghiên cứu của Nguyễn Khắc Xương nên thường khuyến khích ông vắng mặt cơ quan để đi điền dã.  Đã thế lãnh đạo Ty còn đề bạt Nguyễn Khắc Xương phụ trách các phòng Thư Viện, Bảo Tàng. Do vậy mà nhiều cán bộ của Bảo tàng Ty như Lê Nhiễu, Nguyễn Lộc, Lê Tượng đã có nhiều đóng góp trong việc thu thập hiện vật và giúp các cơ quan khoa học phát hiện ra các di chỉ khảo cổ như Sơn Vi, Phùng Nguyên, Gò Mun... Nguyễn Khắc Xương cùng đồng nghiệp đã có nhiều cống hiến góp phần khẳng định lịch sử thời đại Hùng Vương dựng nước nhờ kho báu sưu tầm nghiên cứu của các ông ở vùng Đất Tổ này.

Tập “Hát xoan Phú Thọ” là cuốn sách quý, là món quà mà Sở Văn hóa, Hội Văn nghệ dân gian tỉnh dâng tặng cho bạn đọc xa gần đang có xu hướng tìm về cội nguồn dân tộc.


Nguyễn Hữu Nhàn

 

http://www.baophutho.org.vn/baophutho/vn/website/van-hoa-xa-hoi/2009/6/11F4A52207B/

•• Âm nhạc cổ truyền

•• Nhạc mới

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•••• Nghệ sĩ từ trần

•• Nghiên cứu gia VN

•• Nhạc thiểu số

•• Tiểu sử ca sĩ

•• CA TRU

•• HÁT XẨM & TRỐNG QUÂN

•• Nhạc Hàn Quốc

•• Nhạc Nhựt Bổn

•• Nhạc Trung quốc

•• Nhạc Đông Nam Á

•• Nhạc Mông Cổ

•• Nhạc sắc tộc

•• Nhạc Tuva

•• song thanh tác giả khác

•• song thanh TQH

•• Giọng trị bịnh

•••• Chakra - Yoga

•• Ca sĩ Khoomei

•• Nghiên cứu gia Khoomei

•• Âm thanh học

•• Ngôn ngữ khác

•• Đàn Mội Hmông

•• Tiêm ban sach và nhac cu

•• Tiểu sử dân tộc nhạc học gia

•• Trang nhà dân tôc nhac hoc

•• Phân mêm : Phân tach bôi âm

•• Muông

•• Tran Quang Hai

•• Nhac si Viêt Nam

•• Hat dông song thanh

•• Bach Yên

•• VIDEO/CD trên WEB

•• Nhạc Việt cổ truyền

•• Đàn Môi

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•• Tiểu sử

•• Phỏng vấn báo, radio

•• Bài viết

Visitors: 19972552